Yunanistan, Hollanda, Avusturya, Almanya ve Danimarka ile birlikte bölgedeki göçle mücadele için göçmen dönüş merkezleri kurulmasını öngören bir girişimin öncülüğünü yaptı. Plan, birlik içinde kalmak için tüm yasal yollarını tüketmiş göçmenleri üçüncü ülkelere nakletmeyi hedefliyor. Bu tesis için önerilen hedef ülke olarak Ruanda öne çıkıyor.
Program, beş katılımcı ülkedeki reddedilmiş sığınmacıları kapsıyor. İlk pilot ve test aşamasında bekar erkeklerin geri gönderilmesi planlanıyor. AFP'ye konuşan diplomatik kaynaklar, merkezin yaklaşık 100 kişiyi barındırmasının beklendiğini, bunun da beş ülkenin her birinin yaklaşık 20 kişi gönderebilmesine olanak tanıyabileceğini söyledi.
Önerilen düzene göre Ruanda'ya nakledilenlere Ruanda toplumuna entegre olma, kendi istekleriyle menşe ülkelerine dönme ya da yasal olarak girebilecekleri başka bir ülkeye gitme “fırsatı” verilecek. Ancak akla şu soru geliyor: Bir kişi herhangi bir nedenle ülkesinden kaçmışsa, “gönüllü dönüş” gerçekte ne anlama geliyor?
Girişim, AB Geri Dönüş Tüzüğü'nün kabul edilmesinin ardından geldi. Tüzük, “Birlik içinde yasa dışı kalan üçüncü ülke vatandaşlarının geri dönüşü için ortak bir sistem” kurmayı amaçlıyor. Bu, AB'nin göç kurallarını sıkılaştırma ve düzensiz göçü azaltma yönündeki daha geniş çabasının parçası. Avrupa Komisyonu'nun Avrupa Sınır ve Sahil Güvenlik Ajansı'nın (Frontex) sınır dışı etme operasyonlarındaki rolünü güçlendirme kararı da bu çabayı destekliyor.

Girişimin zemini eylül ayında, Kopenhag'daki Çekirdek Grup toplantısında hazırlandı. Toplantıya Yunanistan Göç ve Sığınma Bakanı Thanos Plevris ile Danimarka, Almanya, Avusturya ve Hollanda'nın meslektaşları katıldı.
Katılımcı ülkeler düzenlemeyi Ruanda ile beş ülke arasında “eşit ve karşılıklı yarar sağlayan bir ortaklık” olarak tanımladı. Ruanda İçişleri Bakanlığı ise tarafların, sürecin yasal, etik ve uluslararası insan hakları hukukuna uygun olmasını sağlamak için Avrupa Komisyonu, Uluslararası Göç Örgütü (IOM) ve BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) dahil uluslararası ortaklarla yakın çalıştığını açıkladı.

Girişim nispeten hızlı ilerliyor ve ilk deneme aşamasının önümüzdeki yılın başında başlaması planlanıyor. Buna karşın teknik konular, kılavuzlar ve prosedürler henüz kamuoyuna açıklanmadı. Bu durum, özellikle denetim, şeffaflık ve hesap verebilirlikle ilgili önemli soruları yanıtsız bırakıyor.
Yunanistan İnsan Hakları Ulusal Komisyonu Başkanı Profesör Maria Gavouneli, TO VIMA International Edition'a verdiği röportajda, en azından mevcut bilgilere dayanarak programın madde madde incelendiğinde yasal göründüğünü kabul etti. Yine de yasallık konusundaki yanıtın siyah-beyaz olmadığını belirten Gavouneli, sonuçları konusunda derin bir kaygı duyduğunu vurguladı. Gavouneli şunları söyledi: “Aslında insanlara mal gibi davranıyoruz. Onları bir uçağa bindirip dünyanın bir ucundan diğerine taşıyoruz, hiçbir bağlantıları olmayan bir bölgeye… Bu, bütün bu insan kaçakçılarının yaptığından ne kadar farklı? Bu konuda çok endişeliyim.”
Yunanistan ve Avrupa'daki Kriz
Yunanistan için bu gelişme özel bir öneme sahip, çünkü katılan tek Güney Avrupa ülkesi o. Güney Avrupa ülkeleri, aşırı sağ partilerin seçmen desteğinin artması ve Ceuta krizi gibi gelişmelerin gölgesinde göçle ilgili kaygılarını dile getiriyor. Katılım da tam bu döneme denk geliyor.

Bu gelişme, Avrupa genelinde daha geniş bir siyasi değişimin parçası. Merkez hükümetler, yaklaşan seçimler öncesinde aşırı sağ partilerin artan seçim cazibesine karşı koymak için göç politikalarını giderek sıkılaştırıyor. ECFR makalesinin tespitine göre, “Üçüncü ülkeler göç akışlarını kontrol ederken, aşırı sağ göç söylemini kontrol ediyor.”
Ruanda göçmen dönüşleri için güvenli bir “merkez” olarak seçilmiş olsa da, Yunanistan ve Avusturya'nın Ruanda'da daimi büyükelçisi bulunmadığını belirtmek önemli. Bu iki ülkenin Ruanda'daki diplomatik temsili, bunun yerine kendi Kenya büyükelçilerinin sorumluluğunda yürütülüyor.
Yunanistan Göç Bakanı Plevris, önerilen modelin Avrupa ve uluslararası hukuka tam uyum içinde işleyeceğini vurguladı. Benzer tesisler kurmak için ikili anlaşmalar yapma olasılığını ise açık bıraktı. Plevris ve Ruandalı meslektaşı, dönüş merkezi girişiminin ötesinde Atina'da da bir araya geldi. Bu görüşme, göç akışlarının yönetimi konusunda ikili iş birliğini güçlendirme çabasına işaret ediyor.
Danimarka Başbakanı girişimi “oyunu değiştiren bir adım” olarak niteledi. Girişimin “insan hakları kaçakçılarının iş modelini çökerteceğini” ve hükümetlerin sınırları üzerindeki kontrolünü yeniden sağlamalarına ve düzensiz göçü teşvik eden etkenleri ortadan kaldırmalarına yardımcı olacağını savundu.

Ancak insanları AB dışına göndermenin göçü caydırıp caydırmayacağı tartışmalı olmaya devam ediyor. Karma Göç Merkezi'nden Roberto Forin, The Independent gazetesine şunları söyledi: “Denetim, insanların seyahat edip etmeyeceğini değil, nasıl seyahat edeceğini değiştirir.”
Ruanda Tercihinin Çelişkisi
Ruanda'nın seçimi, çelişkili yapısı, ülkenin insan hakları karnesi ve daha önce benzer düzenlemelere karışmış olması nedeniyle özel ilgi çekmeli. Ruanda, 1994 soykırımının sona ermesinin ardından uluslararası arenada imajını ve konumunu iyileştirmek için çeşitli girişimlere katılarak önemli adımlar attı. Örneğin Formula 1'in önümüzdeki on yılın başında Ruanda'da bir Grand Prix ile Afrika'ya dönme planını açıklaması buna örnek gösterilebilir.
İlk bakışta Ruanda, Transparency International'ın son Yolsuzluk Algı Endeksi'nde dünya genelinde 41. sırada yer alması nedeniyle cazip ve “güvenli” görünebilir. Ancak Ruanda doğrudan insan hakları ihlali iddialarıyla anılıyor. Amnesty International'ın aktardığına göre, BM Keyfi Gözaltılar Çalışma Grubu 2026'da Ruanda makamlarının muhalefeti bastırdığını ve siyasi rakipleri yargıladığını belirtti. Ülke, baskı uyguladığına dair süregelen suçlamalarla da karşı karşıya.

Yurt içindeki suçlamaların ötesinde, Ruanda doğrudan Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde aktif olan M23 isyancı grubuyla bağlantılandırılıyor. Bu grup, savaş suçu ve insanlığa karşı suç niteliğinde insan hakları ihlallerinden sorumlu. Ekim ayında ABD, istikrarsızlaştırıcı faaliyetleri nedeniyle Ruanda Savunma Bakanlığı'na yaptırım uygulandığını açıkladı. Ruanda, M23 grubuyla ilgili iddiaları sürekli reddediyor; ancak araştırmalar olası bağlantılara işaret ediyor. Bu iddialar göz önüne alındığında, Avrupa ülkelerinin Ruanda'ya gönderilmesi planlanan göçmenlerin güvenliğini sağlamak için bu konuya özel önem vermesi gerekiyor.
Geçmiş Hataları Tekrarlamanın Riskleri
Ruanda'nın göçmenler için bir merkez olarak kullanılması yeni bir fikir değil. Geçmişteki girişimler hukuka aykırı, işlemez ve pahalı olduğunu kanıtladı.
Nakledilen göçmenler için Ruanda'yı hedef olarak kullanma yönünde benzer girişimler daha önce Birleşik Krallık ve İsrail tarafından yapıldı. Ülke ayrıca ABD'nin de dahil olduğu düzenlemelere girdi.
Ancak Birleşik Krallık'ın önceki düzenlemesi büyük tartışmalara yol açtı. 2023'te Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi, Ruanda'nın sığınmacıların nakledilebileceği güvenli bir üçüncü ülke sayılamayacağına hükmetti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de İngiltere'nin sınır dışı planına müdahale ederek, uçağın kalkmasına birkaç dakika kala sığınmacıların sınır dışı işlemlerini durdurdu. Davada yer alan bir İngiliz göç avukatı Al Jazeera'ya, sınır dışı edilmek üzere olan kişilerin dehşete düştüğünü söyledi.

Düzenleme sonunda çöktü. Birleşik Krallık, Ruanda'nın maliyetlerine yardımcı olmak için yapılan ödemeleri de içeren anlaşmayı iptal etme kararı aldı. Bunun ardından Ruanda hükümeti, anlaşmanın ihlal edildiği iddiasıyla Daimi Tahkim Mahkemesi'ne başvurdu. Lahey'deki uluslararası tahkim heyeti daha sonra Ruanda'nın Birleşik Krallık'a karşı çok milyon dolarlık talebini reddetti. Önceki deneyime rağmen İngiltere, düzensiz göçle mücadelede yenilikçi yaklaşımlar aramayı sürdürdüğünü belirterek yeni Avrupa girişimini ilgiyle izleyeceğini açıkladı.
Göçmenlerin güvenliğine yönelik riskler, İsrail'in sığınmacıları Ruanda'ya sınır dışı etme yönündeki önceki girişimleriyle de gündeme geldi. Planı karşı çıkan 47 kuruluşun ortak raporunda belirtildiği üzere: “İsrail insanları Ruanda ve Uganda'ya sınır dışı ettiğinde kendilerine statü ve güvenlik vaat edildi. Ancak araştırmalar, birçoğunun tehlikeli bir sonraki yolculuğa zorlandığını ve insan kaçakçılığı ağlarına maruz bırakıldığını gösteriyor.” Ortak açıklama ayrıca 2023'te Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi'nin geri gönderilme (refoulement) riskini tespit eden kararına atıfta bulundu. Açıklama, İsrail ile daha önce yapılan bir anlaşma kapsamında Ruanda'ya gönderilen sığınmacıların sıklıkla gizlice Uganda'ya taşındığını da not ederek göçmenlerin karşılaştığı tehlikeleri ve maruz kaldıkları riskleri vurguladı.

Profesör Gavouneli, asıl fikrin açıkça Birleşik Krallık'tan çıktığını vurguluyor. Ancak iki planın önemli bir noktada farklılaştığını da ekliyor. İngiltere'nin özgün önerisinde sığınmacılar, talepleri hakkında nihai karar beklenirken Ruanda'ya gönderilebiliyordu. Mevcut Avrupa girişimi ise yalnızca ülkede kalmak için tüm yasal yollarını tüketmiş kişilere uygulanıyor. Bu ayrım, Almanya İçişleri Bakanı'nın kamuoyuna yaptığı açıklamalarda da vurgulandı.
Profesör Gavouneli, ortak ülkelerin önceki sorunları aşmak için aldığı güvenceleri de işaret etti. Gavouneli, “Her türlü güvence bulmaya çalışmışlar. Örneğin reşit olmayan hiç kimse gönderilmeyecek, aileleri parçalamamaya çalışıyorlar. Yani özünde çalışmaya istekli olabilecek genç erkekleri geri göndermeye çalışıyorlar” diye açıkladı.
Kuruluşlar Şeffaflık Çağrısı Yapıyor, Kaygılarını Dile Getiriyor
Plan, insan hakları ihlallerine yol açabileceği endişesiyle geniş çapta eleştirildi. Yunanistan'da önerilen girişim, devletin bağımsız danışma kurumu olan Yunanistan İnsan Hakları Ulusal Komisyonu (GNCHR) tarafından da eleştirildi.
18 Kasım Çarşamba günü yayımlanan bir açıklamada Komisyon, “Geri dönüş prosedürlerinin etkinliğinin, tutarlı bir göç politikasının meşru bir bileşeni olduğunu” kabul etti.

GNCHR, bireysel nakil kararlarının açıklığa kavuşturulmaya ve AB Temel Haklar Şartı ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin sağladığı yasal güvencelere tabi kalması gerektiğini vurguladı. Komisyon, “Göç yönetimi bireyleri bir ülkeden diğerine taşınacak nesneler gibi ele alamaz” dedi.
GNCHR, Ruanda ile herhangi bir anlaşma sonuçlanmadan önce Yunan hükümetini önerilen çerçevenin içeriğini ve hukuki biçimini yayımlamaya çağırdı. Ayrıca bu çerçevenin Yunanistan'ın uluslararası ve Avrupa yükümlülükleriyle titizlikle değerlendirilmesini istedi. Komisyon sonuç olarak, önerilen modelin açıklanan hedeflerine ulaşıp ulaşamayacağını sorguladı. İddia edilen etkinliğin ampirik kanıtlarla desteklenmediğini savundu.
Ayrı bir açıklamada, Intersos Hellas ve Yunanistan Mülteciler Konseyi (GCR) dahil, ikisi Yunan STK olan 47 kuruluşun oluşturduğu koalisyon, Avrupa hükümetlerini önerilen dönüş merkezlerinden vazgeçmeye çağırdı. Koalisyon, göçmenlerle ilgili sorumluluğun üçüncü ülkelere devredilmesinin temel haklara ve hesap verebilirliğe zarar verme riski taşıdığını uyardı.
Açıklamada şöyle denildi: “Bu politikalar insanları ve onların güvenliği ile haklarına ilişkin sorumluluğu kamuoyunun gözünden ve denetimin ötesine taşıyor. Hiçbir ortak ülke seçimi, yasal güvence ya da kurumsal denetim, bu tür ‘dönüş merkezleri’nin beraberinde getirdiği temel riskleri ortadan kaldıramaz.”
Kuruluşlar ayrıca merkezi “zorla sınır dışı etmeyi gizleyen bir örtmece” olarak nitelendirdi. Politikanın, kanıtların hedeflenen amaca ulaşmayacağını gösterdiği bir caydırma stratejisi uğruna toplumun en savunmasız gruplarından birine karşı ciddi insan hakları ihlallerine yol açma riski taşıdığını savundu.