WASHINGTON (AP) — ABD, İran'dan Hürmüz Boğazı'nın açık olduğunu ve bu hayati koridordan geçen gemilere artık saldırılmayacağını kamuya açıklamasını talep ediyor. Üst düzey ABD'li yetkililer Cuma günü yaptıkları açıklamada, Tahran'daki iç güç mücadelelerinin bir anlaşmaya varılmasını ve anlaşmanın sürdürülmesini zorlaştırdığını söyledi.
İsimlerinin açıklanmaması koşuluyla gazetecilere İran ile mevcut durumu aktaran ABD'li yetkililer, bu hafta saldırıların yeniden başlamasının, İranlı aşırılık yanlısı bir grubun Tahran ile Washington arasındaki ateşkesi sabote etme girişiminden kaynaklandığını belirtti.
Bu gelişme, ABD Başkanı Donald Trump'ın Cuma günü sosyal medyada geçici ateşkes anlaşmasını "BİTTİ!" olarak nitelendirmesinin ardından geldi. Ancak Trump, savaşı kalıcı olarak sona erdirmek için görüşmelerin devam edeceğini söyledi.
Yetkililer Cuma günü yaptıkları açıklamada, Trump'ın ABD'li müzakerecilere İran ile anlaşmaya varmaları için sınırlı süre tanıdığını, ancak önlerindeki zorluklara işaret ederek başkanın görüşmelerin çökmesi halinde çok çeşitli seçenekleri olduğunu vurguladı. Ayrıca, savaşın başında ABD ve İsrail saldırılarının uzun süreli lideri Ayetullah Ali Hamaney'i öldürmesinin ardından İran'da gerçek zamanlı bir güç mücadelesinin yaşandığını belirttiler.
İran, Hürmüz Boğazı'nı 'münhasıran' kontrol etmek istiyor
Yetkililere göre ABD, İran'a Hürmüz Boğazı'nın dünya enerji piyasaları için hayati önem taşıyan bir su yolu olduğunu ve gemilerin geçişine açık ve serbest olduğunu kamuya açıklaması için baskı yapıyor.
Gazetecilerle yaptıkları telefon görüşmesinde yetkililer, İran'daki liderlerin ABD'li muhataplarına gemi saldırılarının bir hata olduğunu ve buna rağmen ülkenin müzakerelere devam etmeyi umduğunu söylediklerini belirtti.
Yetkililere göre Trump, gemilere ateş açılmasının aşırılık yanlısı bir gruptan gelmesini umursamadı ve daha güçlü karşı saldırılarla karşılık vererek İran'a arkasında kim olursa olsun sonuçları olacağını gösterdi.
Ancak ABD'li yetkililer konuşmadan hemen önce, İran'ın Birleşmiş Milletler diplomatı gazetecilere Hürmüz Boğazı'ndaki her türlü faaliyetin, açılması veya mayın temizleme operasyonları da dahil olmak üzere, "münhasıran İran'a ait olduğunu" söyledi.
Büyükelçi Amir Saeid Iravani, BM Güvenlik Konseyi dışında yaptığı açıklamada, "Dış aktörlerin herhangi bir müdahalesi veya güç düzenlemesi kurma girişimi (geçici anlaşmayı) ihlal eder, uygulanmasını baltalar, normal ticari seyrüseferin restorasyonunu geciktirir, deniz güvenliğini tehlikeye atar ve bölgesel gerilimi artırır" dedi.
İran, boğazın artık kendi münhasır kontrolü altında olması gerektiğini ve gemilerin Tahran'a ücret ödemeye başlaması gerektiğini söylüyor. Oysa dünya onlarca yıldır burayı uluslararası bir su yolu olarak kabul ediyor. Savaş başlamadan önce tüm ticaret yapılan petrol ve doğal gazın yaklaşık beşte biri boğazdan geçiyordu.
İran'ın çatışma sırasında boğaz üzerindeki hakimiyeti küresel bir enerji krizine yol açtı, ancak petrol fiyatları savaş zamanı varil başına 120 dolarlık zirvelerden keskin bir şekilde düştü.
Nükleer anlaşma, İran'ın zenginleştirilmiş malzemeyi teslim etmesini gerektirecek
ABD'li yetkililer Cuma günü gazetecilere, İran'ın nükleer programıyla ilgili herhangi bir anlaşmanın Tahran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunu teslim etmesini gerektireceğini söyledi. Yetkililer, ABD'nin İran ile nükleer malzemesini teslim etmesi konusunda anlaşmaya varmaması halinde, bu malzemenin sonsuza kadar yer altında gömülü kalmasını sağlayacak askeri seçeneklerinin bulunduğunu ancak bu seçeneklerin ayrıntılarına girmedi.
Potansiyel olarak nükleer silah yapımında kullanılabilecek yüksek oranda zenginleştirilmiş malzemenin, ABD'nin geçen yaz İran'a düzenlediği saldırıların ardından gömüldüğüne inanılıyor. İran, nükleer programının barışçıl amaçlara yönelik olduğunu söylüyor.
Yetkililer, İran'ın önce ateşkes anlaşmasının şartlarına uymaması ve Hürmüz Boğazı'ndaki gemilere yönelik saldırıları durdurmaması halinde asla nükleer bir anlaşmaya varılmayacağını belirtti.
Bu mücadele, Trump yönetiminin başlattığı ve aylar önce bitirmeyi umduğu savaşın ardından karşılaştığı uzun vadeli zorlukları gözler önüne seriyor. Trump, Şubat ayı sonunda İran'ın nükleer programıyla ilgili görüşmeleri kesmiş ve askeri harekâtı başlatmıştı. Gerekçe olarak Tahran'ın programını yeniden inşa etmeye ve uzun menzilli füzeler geliştirmeye çalıştığını öne sürmüştü.
Trump, ABD'de çatışmayı ve ekonomik etkisini sona erdirmek ve seçim kampanyasında karşı çıktığı türden uzun süreli bir Ortadoğu çatışmasından kaçınmak için siyasi baskıyla karşı karşıya.
Sahipsiz saldırılar, ABD'nin saldırılarını sonlandırmasının ardından geldi
Cuma günü, ABD'nin saldırılarını bitirdiğini açıklamasının ardından İran'ı vuran hava saldırılarının sorumluluğunu kimse üstlenmedi ve İslam Cumhuriyeti'ni başka kimlerin hedef alıyor olabileceğine dair soru işaretleri bıraktı.
Cuma günü İran devlet medyası, İran parlamentosu ulusal güvenlik komitesi üyesi ve paramiliter Devrim Muhafızları eski komutanı İsmail Kousari'nin Birleşik Arap Emirlikleri'ni "ABD ile işbirliğinin bedelini ödeyeceği" konusunda uyardığını aktardı. Kousari, Emirlikleri son ABD saldırılarında "perde arkasında" rol oynamakla suçladı.
ABD Merkez Komutanlığı Sözcüsü Yüzbaşı Tim Hawkins, Trump'ın ateşkesle ilgili açıklamasının ardından "operasyonel güncelleme olmadığını" söyledi.
Savaşın 28 Şubat'ta başlamasından bu yana İran'ın defalarca hedef aldığı Körfez Arap ülkeleri, Cuma günü saldırılarla ilgili yorum taleplerine hemen yanıt vermedi. İran savaşına katılan İsrail de İran'a yönelik son saldırıları üstlenmedi.
Perşembe günü, İran merhum Hamaney'i toprağa vermeye hazırlanırken düzenlenen saldırılar, ülkenin güneyindeki bölgeleri vurdu. Ülkenin teokrasisi doğrudan kimseyi suçlamasa da, bir milletvekili Birleşik Arap Emirlikleri'ni ABD'nin İran'a karşı yürüttüğü kampanyaya destek sağlamakla suçladı.
İran, Perşembe günkü saldırılara Ortadoğu genelinde daha geniş çaplı bir saldırı dalgasıyla karşılık verdi ve Bahreyn, Ürdün, Kuveyt ile Katar'ı hedef aldı. Bölge genelinde hava savunma sistemlerinin gelen ateşe karşılık vermesi sonucu Kuveyt'te bir kişinin yaralandığı bildirildi.
Arabulucular ve müttefikler saldırıların ardından yeniden toplanıyor
İran devlet haber ajansı IRNA'ya göre, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Cumartesi günü Umman'da mevkidaşı ile yapacağı görüşmede boğaz konusunu ele almayı planlıyor. Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, devlet yayıncısı TRT'ye yaptığı açıklamada, dar su yolunun iki yakasında bulunan İran ve Umman arasında bu hafta sonu "bir çözüme ulaşılabileceğine" inandığını söyledi.
ABD, denizcileri İran'dan kaçınmak için Umman'ın karasularından geçen güney rotasını kullanmaya teşvik etmeye devam ediyor.
BAE lideri Şeyh Muhammed bin Zayed Al Nahyan, İran saldırısının hemen ardından küçük, petrol zengini ülkenin yönetici emiriyle görüşmek üzere Kuveyt'e gitti. Körfez Arap ülkeleri ayrıca Katar Dışişleri Bakanı ile telefon görüşmeleri yaptı. Katar, Pakistan ile birlikte İran-ABD görüşmelerine arabuluculuk yapma konusunda derin bir rol üstlenmiş durumda.
Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Cuma günü ayrı ayrı İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Katar'ın yönetici emiri Şeyh Temim bin Hamed Al Sani ile görüştüğünü ve her ikisine de itidal ve diplomasi gerektiğini vurguladığını söyledi.
İsrail hükümeti, Başbakan Binyamin Netanyahu'nun Perşembe gecesi Trump ile görüştüğünü ve Trump'ın Netanyahu'ya "Körfez'deki Amerikan hamleleri hakkında" bilgi verdiğini açıkladı.
İsrail Savunma Bakanı Israel Katz da ülkesinin gerektiğinde İran'la yüzleşmeye hazır olduğu yönündeki tehditlerini yineledi. Katz askeri bir törende, "Geri dönmek zorunda kalırsak, çok daha büyük bir güçle döneceğiz" dedi.
