Icerige atla
Yaşam 📰 58/100

Avrupa'da 'umutsuzluk ölümleri' 2002-2019 arasında yüzde 15 azaldı, ABD'de yüzde 75 arttı

Avrupa'da 'umutsuzluk ölümleri' 2002-2019 arasında yüzde 15 azaldı, ABD'de yüzde 75 arttı

Birleşik Devletler'de (ABD) yaşam beklentisi 2010'ların başından itibaren artmayı bıraktı. Bu durum Covid-19 salgınından önce başlamıştı.

Ekonomistler Anne Case ve Angus Deaton, orta yaşlı ve üniversite eğitimi olmayan beyaz Amerikalılar arasında belirgin biçimde artan bir olguyu tanımlamak için 'umutsuzluk ölümleri' terimini ortaya attı.

Peki Avrupa da aynı yolu izliyor? Hangi bölgelerde bu tür ölüm oranları artış gösteriyor, en yüksek düzeyler nerede kaydediliyor? Avrupa'nın ülkeleri ve bölgeleri arasındaki tablo ne kadar farklı?

Fransa Ulusal Demografik Çalışmalar Enstitüsü'nden dört araştırmacının yakın tarihli çalışması, The Lancet Regional Health – Europe dergisinde yayımlandı. Çalışma bu soruların yanıtını aramayı amaçlıyor.

The Conversation sitesinde yer alan bir makaleye göre sonuçlar, ABD'nin aksine Avrupa'nın genel olarak bu tür ölümleri sınırlamayı başardığını ortaya koyuyor.

Bununla birlikte bu genel tablonun ardında önemli coğrafi eşitsizlikler bulunuyor. Covid-19 pandemisi ise birçok bölgede önceki yılların olumlu seyrini tersine çevirdi.

169 bölge ve 23 ülkeyi kapsayan Avrupa çalışması

Araştırmada ulusal istatistik kurumlarının verilerinin yanı sıra Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) veri tabanındaki ölüm ve nüfus bilgileri kullanıldı. Analiz, 2002-2019 dönemini kapsayan 23 Avrupa ülkesindeki 169 bölgeyi içeriyor ve 15 yaş ve üzerindeki yaklaşık 400 milyon kişiyi temsil ediyor.

Pandeminin etkisini de ortaya koymak için analiz, verilerin bulunduğu 16 ülke için 2022'ye kadar genişletildi.

'Umutsuzluk ölümleri' terimi üç temel ölüm nedenini kapsıyor: intiharlar, uyuşturucu ve diğer zehirli maddelere bağlı ölümler ile alkol tüketimiyle ilişkili ölümler.

Son kategoride iki ayrı ölüm türü inceleniyor. Bunlardan biri alkolün neden olduğu akut zehirlenmeye bağlı ölümler, diğeri ise büyük ölçüde alkolün uzun vadeli etkileriyle bağlantılı olan siroz gibi karaciğer hastalıklarına bağlı ölümler.

Bu ölümlerin toplam etkisini ölçmek için, bunların neden olduğu yaşam beklentisi kaybı hesaplandı.

Yani bir nüfusun bu erken ölümler nedeniyle ortalama kaç yıl yaşam süresi kaybettiğine bakılıyor. Kayıp, ölüm sayısı arttıkça ve ölümler daha genç yaşlarda gerçekleştikçe büyüyor.

Avrupa bölgeleri arasında önemli farklar

Çalışmanın ilk temel bulgusu Avrupa için nispeten cesaret verici. 2017-2019 döneminde ABD'de bir erkek 'umutsuzluk ölümleri' nedeniyle ortalama 22 ay yaşam beklentisi kaybederken, Avrupa'da bu kayıp 12 ay oldu. Kadınlarda ise bu rakamlar sırasıyla 10 ve 4 ay.

Ancak Avrupa ortalaması, bölgeler arasındaki önemli farkları gizliyor.

Erkeklerde en büyük kayıplar esas olarak Kuzey ve Doğu Avrupa'da kaydediliyor.

Beş bölge ise ABD düzeylerini bile aşıyor ve bu bölgelerde kayıplar 26 aya kadar çıkıyor.

Bu bölgeler arasında İskoçya, Litvanya ve Polonya'nın üç bölgesi yer alıyor.

Kadınlarda coğrafi dağılım farklılaşıyor. ABD düzeylerini aşan tek Avrupa bölgesi olan İskoçya'nın yanı sıra güney Finlandiya ve Litvanya en büyük kayıpları gösteriyor.

Buna karşılık Güney Avrupa çok daha olumlu bir tablo sergiliyor. İtalya ve İspanya'da erkeklerde yaşam beklentisi kaybı çoğunlukla 3-4 ay arasında, kadınlarda ise 2 aydan az.

Bulgular, 'umutsuzluk ölümlerinin' Avrupa'da tek tip bir olgu olmadığını, coğrafi bölgeye ve cinsiyete göre keskin farklılıklar gösterdiğini ortaya koyuyor.

Üç Avrupa bölgesinde ölüm oranı artıyor ya da sabit kalıyor

Yukarıdaki veriler ölüm oranlarının düzeyini gösteriyor, ancak zaman içindeki seyrini göstermiyor.

Bir bölgede ölüm oranları yüksek olsa da aynı anda düşüş yaşanabilir. Bir başka bölge ise daha düşük düzeylerden başlayıp artış eğilimi gösterebilir.

Avrupa genelinde 'umutsuzluk ölümlerinin' yükü 2002-2019 arasında yüzde 15 azaldı. Bu gelişme, aynı dönemde ABD'de kaydedilen yüzde 75'lik artışla keskin bir tezat oluşturuyor.

Genel iyileşmeye rağmen Avrupa'daki bölgelerin yaklaşık üçte biri bu ölüm türünde durgunluk ya da artış gösteriyor. Bu bölgeler üç ana coğrafi kuşakta yoğunlaşıyor.

Birinci kuşak kuzeybatı Avrupa'yı kapsıyor. Kuzey İrlanda, Londra hariç İngiltere, Belçika'nın Flandre bölgesi ve Hollanda bu kuşakta yer alıyor.

İkinci kuşak Doğu Avrupa ile ilgili. Polonya, Çekya ve Slovakya bunun tipik örnekleri.

Üçüncü kuşak ise neredeyse bütün İsveç'i kapsıyor.

Bu endişe verici eğilimlere rağmen yukarıda sayılan coğrafi kuşakların hiçbiri bir bütün olarak, ABD'de kaydedilen keskin artışı göstermiyor.

Aşırı dozlar çalışanlarda, akut alkol zehirlenmesi yaşlılarda

'Umutsuzluk ölümleri' genel terimi altında farklı ölüm nedenleri yer alıyor ve bunlar aynı seyri izlemiyor. Örneğin intiharlar ve karaciğer hastalıklarına bağlı ölümler, inceleme döneminde Avrupa genelinde düşüş eğilimi gösterdi.

Ancak nedenler ve yaş grupları ayrıntılı incelendiğinde iki özellikle endişe verici eğilim ortaya çıkıyor.

Birincisi uyuşturucuyla ilgili ölümler. Amerikan bilimsel literatüründe de gösterildiği gibi 'umutsuzluk ölümleri' büyük ölçüde çalışma çağındaki bireylerde madde aşırı dozuyla bağlantılı.

Avrupa'da bu nedenin yükü, özellikle İsveç ve Britanya Adaları'nda 15-64 yaş grubunda önemli ölçüde arttı. İskoçya ise ABD'dekine benzer bir artış gösteren tek Avrupa bölgesi.

İkinci endişe verici eğilim, 65 yaş ve üzerindeki kişilerde alkolün neden olduğu akut zehirlenmelere bağlı ölümler. Bu olgu Avrupa'da özellikle yoğun görülüyor ve diğer ölüm kategorilerindeki eğilimlerden ayrışıyor.

Avrupa bölgelerinin neredeyse yarısında bu tür ölümlerde artış kaydediliyor ve kötüleşme özellikle Doğu Avrupa'da çok belirgin. 2017-2019 döneminde bu ölüm türünün düzeyleri, bölgelerin altısında ABD'nin düzeylerini aşıyordu.

2a999adb8e09cd2fe5907d70eaaab167.jpg

Covid-19 pandemisi önceki olumlu gidişi tersine çevirdi

Covid-19 pandemisi, birçok Avrupa bölgesinde 'umutsuzluk ölümlerinin' seyri açısından bir dönüm noktası oldu.

2017-2019 ile 2020-2022 dönemleri arasında, verilerin bulunduğu Avrupa bölgelerinin yüzde 55'inde bu ölümlerin yükü arttı.

Kötüleşme özellikle Britanya Adaları ve Hollanda'da belirgindi. Bu ülkelerde önceki yılların olumsuz eğilimleri sürdü. Finlandiya, Estonya, Macaristan ve kuzey Almanya'da da artış kaydedildi.

Dikkat çeken nokta ise İsveç'in önemli bir istisna oluşturması. Pandemiden önce endişe verici bir seyri olan ülkeler arasında yer alan İsveç, salgın sırasında bu ölüm türünde düşüş yaşadı ve Avrupa'nın büyük bölümünün tersine bir yol izledi.

Bu gelişme, pandeminin etkilerinin tüm ülkelerde ve toplumlarda aynı olmadığını, farklı bölgesel ve toplumsal etkenlerden etkilendiğini gösteriyor.

Güney Avrupa'dan diğer ülkeler ne öğrenebilir?

Avrupa genelindeki 'umutsuzluk ölümleri' tablosu bazı bölgelerde kuşkusuz endişe verici. Ancak veriler, bu ölümlerdeki artışın kaçınılmaz bir gelişme olmadığını da gösteriyor.

Güney Avrupa, özellikle İtalya ve İspanya, belirgin biçimde daha düşük ölüm oranlarına sahip.

Kalabrya ve Sicilya gibi bazı bölgelerde kadınlarda yaşam beklentisi kaybı bir aydan biraz fazla.

Yunanistan'daki tablo daha karmaşık. Ekonomik kriz döneminde intiharlar belirgin biçimde arttı. 1983-2012 dönemini kapsayan bir çalışma, Haziran 2011'de uygulamaya konan yeni kemer sıkma önlemlerinin ardından yüzde 35,7'lik bir artış kaydetti.

Ancak bu artış, ülkenin en güncel karşılaştırılabilir Avrupa verilerine göre sıralamasında görülmüyor. 2021'de Yunanistan'da 100 bin kişi başına 4,2 intihar kaydedildi; bu, AB'deki en düşük oranlardan biri.

Bu durumlar, koruyucu olabilecek farklı toplumsal ve sağlık koşullarının varlığına işaret ediyor. Bu farklılıkları açıklayan etkenlerin daha ayrıntılı araştırılması gerekiyor.

Öte yandan bu olguyla mücadele, her bölgenin ihtiyaçlarına göre farklı müdahaleler gerektiriyor.

Örneğin İsveç ve Birleşik Krallık'ta uyuşturucu kullanımına bağlı zararı azaltma politikalarının güçlendirilmesi özel önem taşıyor. Orta ve Doğu Avrupa'da öncelik alkol tüketiminin daha etkin biçimde düzenlenmesi, bütün kıtada ise yaşlılara daha fazla dikkat gösterilmesi.

Yerel çözümler gerektiren bir Avrupa sorunu

Çalışma önemli bir karşıtlığa dikkat çekiyor. Avrupa genel olarak 21. yüzyılın ilk iki on yılında 'umutsuzluk ölümlerini' sınırlamayı başarırken, bazı bölgeler hâlâ ciddi zorluklarla karşı karşıya. Aynı dönemde Covid-19 pandemisi, kıtanın önemli bir kısmında önceki olumlu gidişi kesintiye uğrattı.

Bulgular, ulusal ortalamaların sorunun gerçek boyutunu göstermeye yetmediğini ortaya koyuyor. Bölgeler arasındaki farklar, aynı ülke içinde bile çok büyük olabiliyor.

Bu nedenle ölüm oranlarının yerel ve bölgesel düzeyde sistematik olarak izlenmesi zorunlu. Böylece artış eğilimi gösteren bölgeler erken aşamada belirlenebilir ve kaynaklar ile hedefli önleme politikaları bu bölgelere yönlendirilebilir.

Avrupa'nın deneyimi, 'umutsuzluk ölümlerinin' tek tip ya da kaçınılmaz bir olgu olmadığını gösteriyor.

Bölgesel farklılıkları şekillendiren toplumsal, ekonomik ve sağlıkla ilgili etkenlerin anlaşılması, bu sorunla etkili biçimde mücadele edebilmenin temel koşulu.

Paylaş:

Yapay zekâ asistanları için: bu haberin Markdown (.md) sürümü