Yunan parlamentosunun ülkenin ilk kurtarma paketini onayladığı Mayıs 2010'dan birkaç gün önce, Antonis Samaras Kifisia'daki evinde en yakın çalışma arkadaşlarını bir araya getirdi. Toplantıda Chrysanthos Lazaridis, Theodoros Vardas, Notis Mitarachi, Christos Staikouras ve Yannis Mourmouras da yer aldı.
Üç saat süren toplantıya katılanların hiçbiri, Samaras dışında hükümette görev deneyimine sahip değildi. O dönemde yalnızca sonradan Yunanistan Merkez Bankası Başkan Yardımcılığı'na getirilecek olan Mourmouras, kurtarma mutabakatının onaylanması gerektiğini savundu. Staikouras ise ortada bir tutum benimsemişti. Diğerlerinin tamamı kurtarma paketine fiilen karşıydı.
Samaras sonunda anlaşmaya karşı çıkmaya karar verdi. Oysa onayın kesin olduğu belliydi; çünkü Panhellenik Sosyalist Hareket (PASOK) o sırada 160 sandalyeye sahipti ve George Papandreou, Evangelos Venizelos'un üçte beş çoğunluk arayışı önerisini reddetmişti. Bu adım, Zappeia önerilerinden PASOK ile kurduğu koalisyon hükümetine kadar Samaras'ın sonraki siyasi yolunu büyük ölçüde belirleyecekti.
Akademisyen ve siyaset bilimcileri Kevin Featherstone ile Dimitris Papadimitriou'nun “In the Eye of the Storm” (Fırtınanın Gözünde) adlı kitabında ortaya çıkan bu toplantı, Samaras'ın yönetim anlayışındaki ikili yüzü gösteriyor. Yazarların deyimiyle bu, Janus'un iki yüzü. Muhalefetteyken Samaras tamamen içe dönüktü ve yalnızca belli bir yakın çevreyle sınırlı kalıyordu. İktidara geldiğinde ise iç çevresinin dışındaki insanlara daha açık göründü; yine de troyka'nın gönlünü hiçbir zaman kazanamadı. Bu tablo, 2015 Temmuz referandumundan sonra geri dönüşü olmayan adımı atan Alexis Tsipras'la tezat oluşturuyordu. Tsipras bu adımı nedeniyle Almanya Şansölyesi Angela Merkel'den tebrik almıştı.
Koalisyon hükümeti
Samaras, Orta Vadeli Mali Strateji 199 oyla kabul edilip birkaç milletvekili partilerinden ihraç edildikten kısa süre sonra, Haziran 2012'de başbakan oldu. Geleneksel parti kesinlikleri çökmüş, halkın hoşnutsuzluğu daha önce görülmemiş bir düzeye ulaşmıştı. Hükümetin istikrarı, yakın zamana kadar birbirini başlıca rakip gören siyasi güçlerin iş birliğine bağlıydı. Böylece Samaras'ın Yeni Demokrasi partisi ile Evangelos Venizelos'un yönettiği PASOK arasındaki koalisyon hükümeti başladı. Aralarındaki farklılıklara rağmen ikisi kişisel bir iletişim kanalı kurdu.
Ancak bu zorunlu ortaklığın arkasında tamamen farklı gündemler vardı. Bu durum, Yunanistan'ın ortaklarıyla yürüttüğü ana görüşmelerin yanında sürekli bir pazarlık alanı yarattı.
Featherstone ve Papadimitriou, karar süreçlerinde rol alan temel grubu tanımlamak için “Kriz Yönetimi Ağı” (CMN) terimini kullanıyor. Araştırmalarına göre Samaras döneminde bu ağ, kurumsal koordinasyon mekanizmaları bulunmasına rağmen büyük ölçüde kişisel kanallar, yakın çevre ve gayriresmi yöntemlerle çalıştı.
Bu durum, Samaras'ın Maliye Bakanlığı için Yannis Stournaras'ı seçtiğinde neden onu evine davet ettiğini de açıklıyor. Samaras, gözüyle ilgili bir sorun olduğunu gerekçe göstererek Stournaras'ı evine çağırdı ve hükümetin bu kritik göreve getirilmesi yönündeki kararını ona iletti.
Maliye Bakanı, başbakanla doğrudan temas kurma imkânı buldu ve Yunanistan'ın alacaklılarıyla yapılan görüşmelerde merkezi bir rol üstlendi. Ancak bu durum Venizelos için özellikle hassas bir sorun yarattı. Venizelos daha önce Maliye Bakanlığı yapmış ve krizin en zor aşamalarını bizzat yaşamıştı. Haziran 2013'e gelindiğinde, Venizelos ile Stournaras arasındaki ilişkinin hükümet içinde sürekli bir gerilim kaynağı olduğunu anlatan birkaç haber çıkmıştı.
Olağandışı olan, siyasi kökleri PASOK çevresinin daha geniş alanında bulunan Stournaras'ın, Yeni Demokrasi başbakanının en yakın isimlerinden biri haline gelmesiydi.
Aşağılanma
Yunanistan'ın kurtarma paketleri denizindeki serüveni Ekim 2009'da başladı. George Papandreou, “Para var” sözleriyle ünlenen açıklamasının ardından yüzde 44 oyla iktidara geldi. Ancak mali krizin gerçek boyutu yavaş yavaş ortaya çıktı.
Uluslararası güvensizlik, kötüleşen borçlanma koşulları ve avro bölgesinin bir borç krizine hızla yanıt verememesi, siyasi kriz yönetiminin olağan kurallarının yetersiz kaldığı bir ortam yarattı.
Bu sırada Papandreou, başbakanlık ofisi içindeki koordinasyonu güçlendirmeye çalıştı. Regina Vartzeli bu süreçte Başbakanlık Genel Sekreterliği'nde öne çıkan bir rol üstlendi. Ancak ilk kurtarma mutabakatı oylanmadan önce Venizelos, onay eşiğinin 180 oy olmasını önerdiğinde Yannis Ragousis'in ileri sürdüğü görüş öne çıktı. Ragousis, hükümet Yeni Demokrasi'nin desteğini kabul ederse ülkeyi krizden tek başına çıkarmanın şanını kaybedeceğini söyledi.
Hükümetin dayanışma yardımları dağıttığı ilk verimsiz aylar boşa geçtikten sonra zaman daralmaya başladı. Papandreou'nun da yeterli ekonomi uzmanlığı yoktu. Bu nedenle yalnızca Maliye Bakanı George Papaconstantinou'ya güvendi. Bu durum, onun Avrupalı siyasetçilerle yaptığı özel görüşmelerin dramatik olmaktan aşağılayıcı olmaya kadar uzanan bir seyir izlemesine yol açtı.
Yazarlar iki olaya dikkat çekiyor. Bildirildiğine göre Alman Şansölyesi, bir toplantıdan sonra Papandreou'ya alaycı bir üslupla Yunanistan'a dönüp “derslerini çalışmasını” söylemiş. Aynı dönemde Alman Maliye Bakanı Wolfgang Schäuble, Papaconstantinou ile özel görüşmesinde Yunanistan'ın avrodan çıkma ihtimalini gündeme getirmiş ve ona “Gerçekten Maliye Bakanı mısınız?” diye sormuş.
Dışarıdakiler
Hükümet içindeki kişisel ilişkilerin neredeyse belirleyici bir rol üstlendiği bir dönem varsa, bu kuşkusuz 2015'in ilk yarısıydı.
Yazarların hatırlattığı gibi Tsipras, önceki pazarlıkların koşullarını tersine çevirmek niyetiyle başbakan oldu. Maliye Bakanı olarak, güçlü bir kamuoyu profili olan ve Yunanistan'ın Avrupalı alacaklılarına nasıl davranması gerektiği konusunda farklı bir görüşe sahip ekonomist Yanis Varoufakis'i seçti.
Featherstone ve Papadimitriou'nun olayları yeniden kurgulamasına göre Tsipras, Varoufakis'e uluslararası bağlantıları olan bir danışman çevresi kurma konusunda geniş bir özgürlük tanıdı. Bu çevrede James Galbraith, Jeffrey Sachs ve Larry Summers da vardı. Tsipras ise kendi iletişim kanallarını geliştirmeyi sürdürdü.
Sorun, hükümet içindeki farklı grupların yeterli koordinasyon olmadan çalışmaya başlamasıyla ortaya çıktı. Teknik müzakerelerde belirleyici bir rol oynayan George Chouliarakis ile Varoufakis arasındaki ilişki o kadar bozuldu ki kitaba göre iki adam, aynı katta odaları olmasına rağmen birbirleriyle neredeyse konuşmayı bırakacaktı.
Varoufakis, Chouliarakis'i Avro Grubu Çalışma Grubu'nda Yunanistan'ı temsil etme görevinden uzaklaştırmaya bile çalıştı. Aynı dönemde Tsipras, Avrupa Komisyonu Başkanı Jean-Claude Juncker ile ayrı bir iletişim kanalı kurdu. Varoufakis ise Avro Grubu görüşmelerinde yer alıyordu.
Paralel görüşmeler normal karşılanabilir. Ancak bu örnekte hükümet içindeki sürekli çatışmalar ve iletişim eksikliği, bütün müzakere sürecini tıkıyor gibiydi. Varoufakis'in Yunanistan Merkez Bankası Başkanı Yannis Stournaras ile ilişkisi de gergindi ve bu, zaten zor olan durumu daha da karmaşık hale getiriyordu.
Paradokslar
Kitabın en ilginç ayrıntılarından biri, Tsipras'ın kişisel iletişim kanallarıyla ilgili. Aralarındaki derin siyasi ayrılığa rağmen Tsipras, eski başbakan Kostas Karamanlis ile açık bir iletişim hattını sürdürdü. Buna karşılık, krizin ilk ve özellikle kritik aşamasının merkezinde yer alan Papandreou'dan tavsiye almadı.
Şubat 2015 sonundan sonra Brüksel'deki müzakereler çıkmaza girince Tsipras ve en yakın çevresi, Maliye Bakanı'nın olağanüstü bir popülerlik kazanmış olmasına rağmen kontrol edilemez bir soruna dönüştüğüne ikna olmaya başladı. Varoufakis ülke için bir uzatmadan fazlasını sağlayamamıştı. Resmi toplantılardaki alışılmadık tavırları ve Avro Grubu görüşmelerini kaydetme yönündeki açıklamaları ise onu bir yıldıza dönüştürmeye yardımcı olmuştu.
Başbakanın Avrupalı muadilleri de aynı ölçüde bıkkındı. Nisan 2015'te Riga'daki gergin bir Avro Grubu toplantısının ardından Tsipras ekibini yeniden düzenledi. Oxford eğitimli ve partiyle güçlü bağları olan ekonomist Euclid Tsakalotos'u Yunan müzakere heyetinin başına getirdi. Varoufakis'i ise Maliye Bakanı ve Yunanistan'ın Avro Grubu'ndaki temsilcisi olarak görevinde bıraktı.
Tsakalotos ile Varoufakis arasındaki düzen, işlevsiz bir evliliğin bütün özelliklerini taşıyordu. Varoufakis'in açıkça geri plana itilmesine rağmen hükümette kalmayı sürdürmesi, Tsakalotos'un Varoufakis'in tamamen görevden alınmasını talep etmeden yeni görevlerini kabul etmesi kadar şaşırtıcı ve anlaşılmazdı.
Görünüşe göre o anda Varoufakis ve Tsakalotos'un kısa vadeli çıkarları, Tsipras'ın başlıca stratejik hedefiyle örtüşüyordu. Bu hedef, alacaklılarla müzakereleri açmak ama popüler Maliye Bakanı'nı onların taleplerini karşılamak için feda ettiği izlenimini Yunan kamuoyuna vermemekti.
Temmuz 2015 anlaşmasından sonra hükümetin içindeki güç dengesi, orada bulunan isimlerle birlikte kökten değişti. Bu değişim, Syriza hükümetinin ve Tsipras'ın stratejisindeki değişimle doğrudan bağlantılıydı. Tsipras, kurtarma mutabakatlarına radikal bir muhalif olmaktan, bunları uygulayan uzlaşmacı bir başbakana dönüştü.
Yürütme devleti
Kyriakos Miçotakis, Temmuz 2019'da Maximos Konağı'nın eşiğini geçtiğinde Yunanistan kurtarma programlarını geride bırakmıştı. Ancak on yıl süren krizin neredeyse acı verici bir ayrıntıyla ortaya çıkardığı yapısal zayıflıklar hâlâ duruyordu.
Featherstone ve Papadimitriou'nun dikkat çektiği gibi yeni başbakan, hükümetinin çekirdeğini baştan itibaren farklı bir şekilde örgütlemeyi tercih etti. Selefinin gayriresmi kişisel düzenlemelerini, daha merkezi ve kurumsal olarak oturmuş bir koordinasyon sistemiyle değiştirmeyi amaçladı.
Bu yaklaşım, “yürütme devleti” hakkındaki 4622/2019 sayılı Yasa ile somut bir biçim aldı. Yasa, Hükümet Başkanlığı'nı kurdu ve başbakanlık ofisinin bakanlık kararlarını izleme, uygulanmasını denetleme ve görüş ayrılığı çıktığında müdahale etme kapasitesini güçlendirdi.
Samaras yakın çevreye ve kişisel kanallara dayanırken Tsipras, paralel müzakere merkezlerinin faaliyet göstermesine izin verdi. Miçotakis ise Maximos Konağı'nın hükümet faaliyetinin merkezinde olduğu, daha yapılandırılmış bir hiyerarşi kurmak istedi.
Yazarlar bunu önemli bir değişim olarak tanımlıyor. Ancak güçlü başbakanlık denetiminin daha etkili koordinasyon sağlayıp sağlamadığını, ya da bakanlar ile merkezi hükümet ekibi arasında yeni gerilimler yaratıp yaratmadığını açık bırakıyorlar. Kesin olan şu: On yıllık doğaçlamanın ardından iktidarın örgütlenmesi merkezi bir siyasi konu haline geldi.
Sonsöz: Görünmeyen iktidar
Papandreou, Samaras, Tsipras ve farklı koşullarda Miçotakis'in birbirinden çok farklı hikâyelerini birbirine bağlayan şey ortak bir siyasi görüş değil. Bu bağı, kurumsal kriz dönemlerinde kişisel ilişkilerin kazandığı belirleyici ağırlık oluşturuyor.
Featherstone ve Papadimitriou, bu ilişkileri temel figürlerin kendi anlatımları üzerinden inceliyor ve her kişisel anlatının kaçınılmaz olarak kendi bakış açısını yansıttığını kabul ediyor. Bu nedenle araştırmaları, anlatımlar dönemin kamuya açık belgeleriyle karşılaştırıldığında özellikle ilginç hale geliyor.
Kitabın ortaya koyduğu şey yalnızca başbakanlık ofisinin nasıl örgütlendiği ve kriz dönemlerinde geliştirilen strateji ile taktikler değil. Tarihin başka bir boyutu da var: Bir başbakanın koalisyon ortaklarını aradığı telefon görüşmelerinde, masa başındaki bakanlar arasındaki çatışmalarda, piyasalar açılmadan önce yapılan gece toplantılarında ve belirleyici rol oynadığı görünen tüm kişisel ilişkilerde yazılan bir tarih.
Yazarların yerinde belirttiği gibi kriz yönetimi, Yunanistan'da gücün nasıl işlediğini gösteriyor. Aynı zamanda Yunan başbakanlarının, ülkenin İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana karşılaştığı en ciddi ekonomik krizle neredeyse doğaçlama bir biçimde yüzleştiğini ortaya koyuyor.
