Vuk konuşmaya serbest kaldığında Belgrad'da gece çoktan olmuştu. Sırbistan'ın son yıllardaki en önemli siyasi hareketinin sessiz makinesi haline gelen öğrenci toplantılarından birini bitirmesini bekliyordum. Kendisinden sadece ilk adıyla ve bölüm olarak bahsedilmesini istedi — Vuk, Bilgisayar Bilimi Fakültesi — anonimlik için duyduğum içgüdü, öğrencilerin inşa ettiği şey için neredeyse doktrineldi.
WhatsApp profil fotoğrafında basketbol şortlu çok genç bir adam görülüyor, oyun sırasında yakalanmış. Yine de 19 yaşında Vuk ölçülü bir dil ve disiplinli bir argümanla konuştu, siyasi hırsla sıkça gelen kendini öne çıkarma eğiliminden belirgin şekilde uzak.
Konuşurken kendimi içgüdüsel olarak kategorilere başvururken buldum. Bu popülizm mi? Sivil milliyetçilik mi? Toplulukçuluk mu? Doğrudan demokrasi mi? Yugoslavya'nın merkeziyetsiz öz-yönetim deneyimlerine hafifçe benzeyen bir şey mi? Anlarda neredeyse Tocquevillian hissettirdi: siyaset toplumsal eşitlik, gönüllü birliktelik ve sivil alışkanlıkta kök salmış. Her tanım bir şeyi yakaladı; hiçbiri bütünü yakalamadı.
Studenti u blokadi — Blokadadaki Öğrenciler — 1 Kasım 2024'te Novi Sad tren istasyonu çatısının çökmesiyle başlayan üniversite protesto dalgasından çıktı, bu olay 16 kişinin ölümüne yol açtı. Merkezileşmiş liderliğe bilinçli olarak direnen ve merkeziyetsiz fakülte meclisleri aracılığıyla örgütlenen hareket, hesap verebilirlik, şeffaflık ve kurumsal sorumluluk talefleri etrafında gelişti. Seçimdeki tezahürü biçimsel olarak ayrı. Eylül 2026'da öğrenciler Studentska lista – Studenti pobeđuju — Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor —'u kurarak Sırbistan'ın 25 Ekim parlamento seçimlerine 250 adayla katılma kararı aldı; bu, blokadada şekillenen siyasi kültürü temsili siyasete çevirme girişimi.
Farklı bir siyaset biçimi
Vuk'un anlattığı siyaset, olağan mimarisinden yoksundu: üniversite fakülteleri içsel olarak örgütleniyor ve birbirleriyle pazarlık ediyordu; kararlar meşruiyet verimliliğe neredeyse eşit derecede önemli olduğu için saatler sürüyordu; aileler öğrencilerin ülkeyi dolaşması sırasında onları besliyor ve barındırıyordu. Bu yoğun bir şekilde toplulukçuydu, yükümlülük ve karşılıklılık sözlüğü vardı. "Hepimiz biriz" fazla romantik bir tanım olurdu ama duygu kaçırılmıyordu: bireye yapılan her atıf hızla kolektife dönüşüyordu. Araştırmacılar öğrenci meclislerini eşitlikçi, hiyerarşisiz doğrudan demokrasi olarak tanımladı, sabit liderlerin önünü kesmek için bilinçli olarak tasarlanmış.
Kampanya argümanını sert bir soruya indirgedi: "Sırbistan ya da mafya?" Vuk'un çağrıştırdığı Sırbistan etnik üstünlük ya da dışlama iddiası değildi. Daha çok sivil bir sahiplenme iddiasına yakındı: kurumlar, sokaklar, üniversiteler ve nihayetinde devlet, altında yaşadıkları kişilerindir. Vatanseverliği milliyetçilikten ziyade aidiyette kök salıyordu, hesap verebilirlik talebinde radikal ama kurumların kendilerine verilen işlevleri yerine getirmesi gerektiğine dair inançta gelenekseldi.
Yunan Tempi demiryolu trajedisinin gölgesi
Vuk'u dinlerken zihnim kaçınılmaz olarak Yunanistan'a gitti: önce 1973'te Cunta'ya karşı Atina Politeknik öğrenci ayaklanmasına, sonra çok daha yakın Tempi tren kazası anısına. İki komşu Ortodoks toplum uzun süredir birbirinde bir şeyler gördü; son yıllarda bu yakınlık daha karanlık bir boyut kazandı.
Yunanlar için Novi Sad rahatsız edici derecede tanıdık. Tren istasyonu Sırbistan'ın amiral gemisi Belgrad-Budapeşte projesi kapsamında yakın zamanda büyük işler görmüştü ve çöküş hızla sadece mühendislik değil kurumsal bir başarısızlık olarak okundu. Protestocular kırmızı el baskıları taşıdı ve "yolsuzluk öldürür" mesajını verdi. Bu suçlama, OECD ve Avrupa Komisyonu'nun yolsuzlukla mücadele, kamu alımı ve yargı bağımsızlığındaki zayıflıkları zaten belgelediği bir ülkede yankılandı. Bunun çöküşe neden olduğunu kanıtlamıyor ama Novi Sad'ın birçok kişi için daha geniş bir yönetim başarısızlığının kanıtı haline gelmesini açıklıyor.
Tempi ile paralellik gözden kaçmıyor. 57 kişi 28 Şubat 2023'te Orta Yunanistan'da yolcu treninin yük trenine çarpmasıyla öldü, bu olay demiryolu güvenliğindeki uzun süredir devam eden başarısızlıkları ve modern sinyalizasyon gecikmelerini ortaya çıkardı. Her iki ülkede de özel yas kolektif hale geldi ve ulaşım felaketleri devletin kalitesi hakkında argüman haline geldi. Ama burada Sırp hikayesi ayrışmaya başlıyor: Novi Sad'dan çıkan şey sadece bir protesto olarak kalmadı. Öğrenciler felaketi bir örgütlenme sistemine dönüştürdü — ve sonunda bu sistemi bir seçim önerisine dönüştürdü.
Liderler olmadan örgütlenme
Hareket, Novi Sad kurbanları için öğrencilerin sessizce ayakta durmasıyla başladı. Belgrad Dramatik Sanatlar Fakültesi önündeki bir nöbet, iktidardaki Sırp İlerici Partisi'nin destekçileri ve yerel yetkililerinin de aralarında bulunduğu bir grup tarafından saldırıya uğradığında, anma hızla örgütlenmeye dönüştü. Öğrenciler fakülteyi bloke etti ve hareket Sırbistan üniversitelerine yayıldı; burada biçimsel olarak eşit katılımcıların açık meclisleri, döner delegeler ve çalışma grupları aracılığıyla koordine edildi. Siyaset bilimi terimleriyle, öncül siyasetin bir biçimiydi: öğrenciler sadece daha hesap verebilir kurumlar talep etmekle kalmıyor, hareketin ötesinde görmek istedikleri merkeziyetsiz, katılımcı siyaseti uygulamaya çalışıyordu.
Bu idealizm pratik bir iş bölümüyle geldi. "Herkes için bir yer ve bir iş var," diye anlattı Vuk. Dramatik sanatlar öğrencileri medya ve prodüksiyona yöneldi, bilgisayar bilimi öğrencileri dijital platformlar kurdu, matematik ve istatistik öğrencileri ise analitik çalışmalar yaptı. Yapı kısa sürede Sırbistan yollarına taşındı: Nisan 2025'te 80 öğrenci demokrasi ve hukukun üstünlüğü endişelerini Avrupa kurumlarına taşımak için yaklaşık 1.300 km yol giderek Strasbourg'a gitti.
Vuk bu erişimin mümkün olmasının nedeninin öğrencilerin geleneksel muhalefet siyasetinin dolduramadığı bir alanı işgal etmesi olduğunu düşünüyor. "Başkan Aleksandar Vučić ve hükümetiyle ilgili yıllardır hoşnutsuzluk vardı," dedi ama birçok Sırp siyasetten uzaklaşmıştı. Öğrenciler farklı hissettirdi çünkü "herkes öğrencileri tanır" — ailelerinde, mahallelerinde ve sokaklarında. Güvenilirlikleri hareketin kamusal öfke ve güvenin organik olarak ortaya çıkmasından kaynaklanıyordu.
Vuk hareketi ne kadar açıkladıysa "liderliksizlik"in en dikkatle savunulan tercihlerden biri olduğu o kadar netleşti. "Her öğrenci diğer her öğrenciye eşittir. Hiçbir ses diğerinden daha yüksek değildir," dedi. Bir kişiyi yüceltmek, hareketin onu temsil eden kişiliğin ayırt edilemez hale gelmesine neden olabileceğinden korkuyor. Moderatörler döner ve medya temsilcileri değişir. "Lidersiz kalmayı nasıl başardık belki hareketimizin en büyük savaşıydı," dedi Vuk.
Yunanistan ile karşılaştırma öğreticidir. Tempi hareketi tek bir kişiye indirgenemezdi ama kazada 19 yaşındaki kızını kaybeden Maria Karystianou en tanınabilir kamusal yüzü haline geldi ve kendi partisini kurdu. Sırp öğrenciler tam olarak böyle bir kişiselleşmeyi önlemeye çalıştı. Aynı içgüdü, kendilerini ideolojik spektrumda rahatça konumlandırmayı reddetmelerini de açıklayabilir. "Mücadelemiz ABD için mi, Rusya için mi, AB için mi, AB'ye karşı mı, BRICS için mi ya da bunların herhangi biri için mi olduğunuzla ilgili değil," dedi Vuk. "Öğrenciler olarak liberal, muhafazakar, milliyetçi ya da solcu olup olmadığımıza karar vermenin zamanı değil olduğunu düşünüyoruz."
Şimdilik hedef daha temel: Bu tartışmaların nihayet gerçekleşebileceği "daha iyi ve daha özgür bir Sırbistan" yaratmak. Yine de bu genişlik aynı zamanda hareketin bir zayıflığı. Eleştirmenler, özellikle Sırbistan'ın Avrupa yanlısı muhalefetinde, Avrupa, Kosova ve gelecek hükümetin mimarisi konusundaki seçimlerin süresiz olarak ertelenemeyeceğini savunuyor. Bir hareket ideolojik çatışmayı bir hükümetten daha kolay erteleyebilir.
Gözetim
Güven ve açık tartışma üzerine kurulu bir hareket için gözetim özellikle derinden kesiyor. "Önemli bir şey olduğunda toplantıda telefonlarımızı odanın dışında bir kutuya saklıyoruz," dedi Vuk. Ağustos 2026'da Apple, Sırp öğrenciler, aktivistler ve muhalefet figürlerinin casus yazılım hedefi olduğunu uyardı. En az 14 kişi hedef olarak belirlendi, Toronto Üniversitesi'nin Citizen Lab'ı ise bir öğrenci aktivistinin iPhone'unun Pegasus adlı gelişmiş bir hack aracıyla sıfır tıklama saldırısı yoluyla enfekte olduğunu adli olarak doğruladı.
Öğrenciler Avrupa ve siber güvenlik kurumlarına başvurdu, Vuk söyledi, ama çoğunlukla alındı makbuzu dışında somut bir yardım almadı. Etki hem kişisel hem de politik. "18 ya da 19 yaşındasınız ve evinizin dışında polis beklerken, polis devleti içinde yaşıyormuş gibi hissetmeye başlıyorsunuz." Orwell'den bahsettiğimde güldü; 1984'ün öğrenciler arasında düzenli olarak referans verildiğini söyledi çünkü artık tamamen absürt gelmiyor.
Öğrencilerin araştırmaları bu tür casus yazılımların yüz binlerce avroya mal olabileceğini gösteriyor. "Hükümetlerin satın aldığı bir ürün," dedi Vuk. Yunanlar için Predator ile paralel anında: gazeteciler, politikacılar ve diğer kamu figürleri devlet müşterilerine pazarlanan casus yazılım hedefi oldu; casus yazılımın arkasındaki ticari gözetim konsorsiyumu Intellexa ile bağlantılı dört kişi 2026'da mahkum edildi, olası devlet katılımına ilişkin daha geniş soruşturma ise arşivlendi ve tartışmalı. Sırbistan'daki baskı gizliliğin ötesine uzanıyor. 2025 Vidovdan protestosunun ardından tutuklanan dokuz öğrenci anayasal düzene karşı suçlarla suçlandı; Belgrad Yüksek Mahkemesi daha sonra davada kullanılan gizli gözetim materyalini hukuka aykırı elde edildiği gerekçesiyle dışladı, ancak savcılar temyiz etti. "Seçimlerden önce bize casusluk yapıyorlarsa, seçimden sonra ne olacak?" diye sordu Vuk. "Sokaklarda bizi kovalayacaklar. Hepimizi tutuklayacaklar."
Blokadadan sandığa
Blokadadan sandığa geçiş yavaş geldi. Mayıs 2025'e kadar Studenti u blokadi erken seçim çağrısında bulundu ve sivil bir liste oluşturmaya başladı. "İnsanların hakları için savaştık ve protestolarla bu şeyleri başaramayacağımızı gördükten sonra seçimlere gitmemiz gerektiğini fark ettik," dedi Vuk. Fakülteler adayları önerdi ve görüştü, uzmanlık, kamu kayıtları ve politik bağımsızlığı inceledi; nihai liste akademi, tıp, hukuk, mühendislik, kültür ve kamusal yaşamdan gelen 250 parti kariyeri olmayan kişi içeriyor.
Vuk'un dili ideolojiden ziyade güvene tekrar tekrar dönüyor. "Uzmanlık yeterli değil," dedi. "En önemli şey hala iyi değerlere sahip olmanız, güvenebileceğimiz biri olmanız ve sadık olmanız — bize değil, Sırbistan halkına ve Sırp ülkesine sadık olmanız." Listede 100'den fazla üniversite profesörü yer alıyor, "yüzlerce uzman" ise tıp, eğitim, ekonomi ve hükümetin diğer alanları için planlar üzerinde çalışıyor.
İspanya'nın Podemos'u ve İtalya'nın Beş Yıldız Hareketi gibi popüler momentum ve katılımcı siyaset vaatleriyle yükselen, sonra parlamentoya girdiklerinde bu ruhu korumakta zorlanan hareketlerin kaderini inceleyip incelemediklerini sordum. Vuk incelediklerini söyledi ama kendi yapılarını farklı gördü. "İncelediğimiz diğer hareketlerde genellikle önemli kararları alan daha küçük bir grup insan vardı ve liderler vardı," dedi. Aynı kaderden savunmaları, otoritenin yayılması. "Bu doğrudan demokrasinin bir biçimi." Bu ilkenin hükümet geçişinde hayatta kalması gerektiğini vurguladı: temsilciler hareketin değerlerinden saparsa, "onlara söyleyeceğiz. Devam ederlerse halka gideceğiz."
Sırbistan'ı kimlerin "iyi", kimin "yetenekli" ve kimlerin yönetmesi gerektiğini kimlerin belirleme ahlaki yetkisine sahip olduğu sorusunu kesintiye uğrattım. "Kendimize ahlaki otorite olduğunu hissetmiyorum," diye yanıtladı. Sonra cevabı meşruiyetten mirasa kaydı. "Biz geleceğiz. Önümüzdeki 50 yıl bu ülkede yaşamamız gerekiyor."
Görüşme boyunca Vuk, Başkan Vučić'in seçilmiş hükümetine öğrencilerin kendilerinin yaygın olarak kullandığı terim olan "rejim" diye atıfta bulundu — karşı çıktıkları siyasi sistemi tanımlamak için. Ona göre seçim ikili: "İyi değerlere ve uzmanlığa sahip insanlarla yönetilen bir ülke ile yolsuz ve suçlu çıkarlar tarafından kontrol edildiğine inandığımız bir ülke arasında seçim yapıyorsunuz." Hedefi, "çocuklarımızın ve torunlarımızın daha iyi ve daha özgür bir Sırbistan'da yaşayabilmesi için ülkeyi gelecek nesil için değiştirmek."
