Kıbrıs sorunu Batı siyaset söyleminde ele alındığında, hikaye neredeyse her zaman Temmuz 1974'te başlar. Türkiye'nin askeri müdahalesi, kendisinden önceki olaylardan kopuk bir şekilde, açılış bölümü olarak sunulur.
Bu seçici kronoloji onlarca yıldır uluslararası algıları şekillendirdi, ancak aynı zamanda müdahaleyi zorunlu kılan siyasi ve insani gerçekleri de gizledi.
Tarih 1974'te Kıbrıs'ta başlamadı. 1963'te çözülmeye başladı.
İngiliz sömürge yönetiminin sona ermesinin ardından Kıbrıs Cumhuriyeti, 1960 yılında Kıbrıslı Rumlar ve Kıbrıslı Türklerin siyasi eşitliğine dayanan ve uluslararası antlaşmalarla güvence altına alınan iki toplumlu bir ortaklık olarak kuruldu.
Bu yapı, çoğunlukçu bir devlet olarak değil, hiçbir toplumun diğerine üstünlük kuramayacağı bir anayasal düzen olarak tasarlanmıştı.
Ancak Kıbrıslı Rum liderliğindeki 'Enosis' – yani Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlamayı amaçlayan irredentist bir kampanya – hedefini benimseyen etkili kesimler için bu çerçeve hiçbir zaman kalıcı bir çözüm olarak görülmedi; aksine, üniter bir Yunan devleti yaratmanın önünde bir engel olarak algılandı.
Bağımsızlıktan sonraki birkaç yıl içinde, anayasal dengeyi değiştirme girişimleri ortaklığın temellerini aşındırmaya başladı.
1963'te EOKA terörü patlak verdiğinde, kriz artık sadece siyasi değildi; Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulduğu anayasal düzene yönelik bir meydan okumaya dönüşmüştü.
Bu nedenle Kıbrıs çatışmasına dair ciddi her tartışma, önce daha temel bir soruyu yanıtlamalıdır: Anayasal Kıbrıs Cumhuriyeti neden bağımsızlığından sadece üç yıl sonra çöktü? Neden yüzden fazla Kıbrıslı Türk köyü saldırıya uğradı?
Neden binlerce Kıbrıslı Türk, adanın sadece küçük bir bölümünü kaplayan izole yerleşim bölgelerine sığınmak zorunda kaldı? Türkiye müdahale etmeden önce neden toplumlar arası şiddet on yıldan fazla sürdü?
Bir ulusu parçalayan 'birlik'
Bu sorunun yanıtı, hem Kıbrıslı Rum aşırılık yanlılarına hem de Atina'daki cuntaya egemen olan ideolojiyi – Enosis'i – incelemeden anlaşılamaz.
Önde gelen Kıbrıslı Rum figürler tarafından hazırlanan Akritas Planı, 1960'ta kurulan anayasal ortaklığı dağıtmayı, Kıbrıslı Türk direnişini etkisiz hale getirmeyi ve Enosis'in önünü açmayı öngörüyordu.
Bundan kısa bir süre sonra, Aralık 1963'teki Kanlı Noel, sistematik şiddetin başlangıcı oldu. Kıbrıslı Türk mahalleleri ve köyleri saldırıya uğradı.
