Avusturya'nın Innsbruck kentinde bulunan ve 1599 yılında kurulan Grassmayr Çan Dökümhanesi, Avrupa'nın son kalan büyük çan üreticilerinden biri olarak faaliyetlerini sürdürüyor. İşçiler, erimiş bronzun aşırı sıcaklığına karşı koruyucu ekipmanlar giyerek birkaç ton ağırlığındaki çanları döküyor.
Ustalar, İtalya, Almanya ve Romanya'daki kiliseler için 12 çan üretmek üzere erimiş metali, çelik bantlarla bir arada tutulan özel şekilli kalıplara dikkatlice döküyor. Batı Avusturya'daki bu dökümhane savaşları, kıtlıkları, salgın hastalıkları ve ekonomik zorlukları atlatmayı başarmış.
Günümüzde aile işletmesini Johannes ve Peter Grassmayr kardeşler yönetiyor. Geç Orta Çağ Rönesans döneminde Avrupa'da yüzlerce çan üreticisi varken, bugün kıta genelinde sadece bir avuç kalmış durumda. Grassmayr'ların başarısının sırrı ise azimle yenilikçiliği birleştirmekten geçiyor. Şirket, 3D baskı, tarama, lazerler ve bilgisayar simülasyon uygulamaları gibi modern teknolojileri kullanıyor.
Johannes Grassmayr, Associated Press'e yaptığı açıklamada, "Bazı şeyler 400 yıl önceki gibi. Ama biz çok şey yeniledik. Özellikle son 20 yılda çok şey değiştirdik" dedi. Bir çanın üretim döngüsü üç ila dört ay sürüyor. Eskiden yeni dökülen bir çanı temizlemek ve cilalamak toplam üretim süresinin yüzde 30'unu oluştururken, günümüzde modern araçlar sayesinde bu süre onda birine indi.
Grassmayr, en yenilikçi üretim adımlarından bazılarını sır olarak saklıyor. Bunlar arasında çanların yüksek basınçlı kumlama makinesiyle temizlendiği özel bir oda ve her bir çanın sesini hesaplamak için kullanılan özel uygulamalar yer alıyor. Modern teknolojiye rağmen, büyük bir çan için kalıpların tasarlanması ve şekillendirilmesi altı aya kadar sürebiliyor.
Johannes, "Önemli olan, çanı bir müzik aleti olarak hesaplamak, şekillendirmek ve ardından dökmektir" diyerek, en büyük zorluğun erimiş metal basıncının kalıbı tahrip etme riski olduğunu belirtti. Birkaç ton ağırlığındaki büyük bir çan dökülürken, sıvı bronz kalıpların içinde 125 metrik tona (137 ton) kadar basınç oluşturuyor. Kalıbın sağlamlığını sağlamak için sadece yüksek kaliteli kil kullanılıyor ve ardından aşırı basınca dayanacak şekilde tasarlanmış çelik kılıflarla kaplanıyor.
Ancak Grassmayr'ı endişelendiren sadece üretimin zorluğu değil. Daha az kilise inşa edilmesi çan talebini değiştirirken, modern çan üretim sektörü baskı altında. Ukrayna savaşı nedeniyle artan enerji maliyetleri de işleri zorlaştırıyor ve 2020'deki pandemiden bu yana işçilik maliyetleri yüzde 30 arttı. Ancak yeni dökülen bir çanın ana maliyet faktörü hâlâ malzeme fiyatı. En iyi çanlar, 80 kısım bakır ve 20 kısım kalaydan oluşan yüksek kaliteli bronz gerektiriyor. Johannes, birkaç yıl önce bronzun kilogram fiyatı 8 avro (9,23 dolar) iken bugün 23 avro (26,17 dolar) olduğunu söyledi. "Bu yüzden bir çanın bir yıl sonra ne kadara mal olacağını söyleyemiyorum bile. Umarım metal fiyatı tekrar düşer" diye ekledi.
İşi ayakta tutmak için aile, giderek daha fazla eski çanların onarımına yöneldi ve bunu genellikle modern teknolojilerin yardımıyla yapıyor. Şirkete göre, 12 Avrupa ülkesinden yüzlerce kusurlu çan Grassmayr dökümhanesinde restore edildi. Grassmayr yapımı çanlar Japonya'dan Amerika Birleşik Devletleri'ne kadar 100'den fazla ülkede bulunuyor.
Kardeşlerin döktüğü en büyük çanlardan biri, Bükreş'teki Romanya Ulusal Katedrali için yapıldı. 2016'da dökülen çan 3,3 metre (10,8 fit) boyunda ve 25 metrik tondan (27,5 ton) fazla ağırlığa sahip. 15 metrik ton (16,5 ton) ağırlığındaki bir başka çan ise İsrail'deki Tabor Dağı'ndaki bir kilisede asılı duruyor. Johannes, AP'ye kalıplarından çıkarılmadan önce bir hafta soğumaya bırakılan birkaç yeni dökülmüş çanı gösterdi. Kil kalıbında hâlâ görülebilen hassas negatif izine dikkat çekti. "Bu çan Almanya'nın Zethau kentindeki kilise için" dedi. "Dökümden çok memnunum. Özellikle son on yılların yeniliklerinin çanları daha da güzel ve daha iyi hale getirmeye çok yardımcı olmasından mutluyum."
