Festival günü ve Dino Haimandos, Ekümenik Patrik Bartholomew I önderliğinde düzenlenen bir geçit töreni için Gökçeada sokaklarını Rum Ortodoks ikonlarıyla dolduran görüntünün tadını çıkarıyor. Patrik, doğduğu Türk adasında dünyaya geldi.
Şimdi 77 yaşında olan Haimandos, her yaz Kıbrıs üzerinden Rum ve Türk toplulukları arasında çıkan çatışmaların ardından 1964'te isteksizce ayrıldığı, Türkiye'nin Ege kıyılarında yer alan bu adadaki çocukluk köyüne dönüyor.
Her 15 Ağustos'ta, dünyanın yaklaşık 300 milyon Ortodoks Hristiyanının 86 yaşındaki ruhani lideri Bartholomew I önderliğinde yüzlerce kişi Gökçeada'da Meryem Ana Bayramı için geri dönüyor.
Adanın Rumlarca İmbros olarak bilinen bu adada bir zamanlar çoğunlukta olan Rumlar Atina, Selanik ve ötesine göç etti.
Şimdi birçoğu adanın Rum nüfusunun kültürünün yok olma riskiyle karşı karşıya olduğundan endişe ediyor.
Üç yıllık bir Yunan-Türk savaşının sona ermesinden bir yıl sonra imzalanan 1923 Lozan Antlaşması uyarınca Atina ve yeni kurulan Türk devleti kapsamlı bir nüfus mübadelesi gerçekleştirdi.
Ama İstanbul'un Rumca konuşan Hristiyan nüfusu, Gökçeada ve komşu ada Bozcaada'nın yanı sıra, Rumca Tenedos olarak bilinen Bozcaada ile Trakya bölgesindeki Türkçe konuşan azınlık da takasın dışında bırakıldı.
Yaklaşık 1,5 milyon Ortodoks Hristiyan Türkiye'den Yunanistan'a göç ederken, birkaç yüz bin Müslüman da Yunanistan'dan Türkiye'ye nakledildi, ancak birçoğu resmi mübadeleden önce zaten yerinden edilmişti.
Birçoğu yıllarca komşuluk ilişkileri sürdürdükleri toprakları terk etmek zorunda kaldı, bazı yerlerde ise topluluklar arası gerilim katliamlara dönüştü.
Gökçeada ve Bozcaada'da birlikte yaşamak hiç sorun olmadı ama "siyaset başka bir mesele" dedi Atina'dan 59 yaşındaki iş insanı Kristo Vogiatzis.
Burada hâlâ evim gibi hissediyorum
Kıbrıs üzerinden artan topluluklar arası şiddet ortamının ardından 1964'te Ankara Gökçeada'daki Rum okullarını kapattı. Ertesi yıl Dereköy yakınlarındaki kamulaştırılmış arazide, adanın en büyük köyü olan Dereköy yakınlarında açık bir cezaevi kurdu.
Hareketten korkan birçok aile eşyalarını toplayıp ayrıldı.
"Mahkûmlar alkol aramak için gelirdi, hırsızlıklar ve cinayetler olurdu... Hatırlamayı sevmiyorum" dedi kuzeni öldürülen 60'lı yaşlarındaki çoban Yorgi Baki.
O zamana kadar atmosfer değişmişti, Vogiatzis söyledi.
"Rumları hedef almanın kabul edilebilir olduğu sinyali bir kez verildiğinde, onlara saldırmaya istekli insanlar her zaman olacaktır" dedi Agence France-Presse'e.
"Çok üzücüydü" dedi 13 yaşında İstanbul'a giden, beş yıl sonra Sidney'e taşınan ama Gökçeada ile güçlü bağlarını koruyan Haimandos.
"Burada doğdum ve hâlâ burada evim gibi hissediyorum. Sokakları, insanları seviyorum. Onlarla okula gittim, iyi anlaştık."
Gidişler 1974'ten sonra hızlandı. Türkiye, Yunanistan ile birleşme arayan Atina destekli Rum Kıbrıslı bir darbenin ardından Kıbrıs'a askeri müdahale başlattı ve sonunda adanın yaklaşık üçte birinin kontrolünü ele geçirdi.
Kayıp bir topluluğu yeniden canlandırmak
Herkes için 15 Ağustos her yıl yeniden bir araya geldikleri gün ve kilise çanlarının sesleri ile Rum selamlamaları havayı dolduruyor.
Bartholomew I her yıl üç saatlik bir ayin yapmak üzere geliyor.
52 yaşındaki ada doğumlu şarkıcı Stelyo Berber, bu yeri evi olarak adlandıran hem Rum ruhunu hem de topluluğu yeniden canlandırmayı umuyor.
Her akşam o ve eşi Pelin, sürgün, kayıp yurtlar ve karşılıksız aşkın sözde Rum "blues"u olan "rebetiko"nun sevilen şarkılarını, patriğin memleketi olan Zeytinliköy'deki taş tavernalarında seslendiriyor.
Müşterilerini etkilemek için Rumca ve Türkçe arasında geçiş yapan, İstanbul ve Ankara'da büyüyen Berber, beş yıl önce adada yaşamaya dönmüş.
Yarım asırdan sonra 2013'te bir Rum okulunun yeniden açılmasıyla "yaklaşık 600 Rum buraya yaşamaya döndü" dedi, bu sayı 2005'teki 70'in altından yükseldi.
Ama bu, yaz aylarında nüfusu 30 bine çıkan 11 binden fazla sakinin bulunduğu bir adada mütevazı bir sayı olarak kaldı.
İnsanları geri getirme çabalarına rağmen zaman ona karşı çalışıyor.
"Kültürümüz tükeniyor" dedi.
Keçilere terk edilmiş
Vogiatzis, çocuklarının adadaki evini devralmak istemediğini söylüyor: "Bu bizim tarihimiz değil. Biz Rumuz."
Ve İstanbul'daki arkadaşlarının hepsi ne zaman satmayı planladığını soruyor.
"Fiyatlar fırlıyor, herkes taş ev istiyor" dedi.
Adanın bir zamanlar en zengin yeri olan Dereköy, çoban Yorgi'nin keçilerine terk edilmiş olarak harabe halinde kaldı.
Benzer hikâyeler komşu Bozcaada'da da yaşandı; orada sadece 15 Rum kaldı ve hepsi yaşlı. İstanbul'dan üç saatlik araba yolculuğu ve ardından 30 dakikalık feribot yolculuğu ile anakara turistleri arasında daha da popüler.
Hakan Gürüney 1980'lerde İstanbul'dan Bozcaada'ya taşındı ve onlarca yıldır anılarını küçük özel bir müze aracılığıyla korumaya çalışıyor.
Orada 1915 Çanakkale harekâtı sırasında orada konuşlanmış Fransız askerlerinden gelen şeker ambalajlarından dantellere, dua kitaplarına ve kartpostallara kadar günlük hatıraları sergiliyor.
"Rumları dışarı çıkardık ve şimdi restoranlarımızda şarkılarını çalıyoruz" diye iç çekti, efsanevi Rum aktris ve şarkıcı Melina Mercouri'nin sesi bir sokak kafesinden yukarı doğru yükselirken.
