WASHINGTON (AP) — ABD ordusu, yaklaşık iki hafta süren yoğun bombardımanın ardından İran'a yönelik hava saldırılarına ara verirken, diplomatik girişimler de tam ölçekli bir savaşı önlemek için hız kazandı. Katar ve Pakistan'ın öncülüğündeki arabulucular, Washington ile Tahran arasındaki uçurumu kapatmak ve son çatışmalarla büyük ölçüde zedelenen geçici ateşkes anlaşmasına geri dönmek için çalışıyor. İki bölgesel yetkiliye göre, arabuluculuk çabalarında kayda değer ilerleme sağlandı.
Ancak ABD ile İran'ın, Salı günü beşinci ayına girecek olan bu değişken çatışmada bir dönüm noktasında olup olmadığı henüz bilinmiyor. Başkan Donald Trump hem daha fazla saldırı tehdidinde bulunuyor hem de görüşmelerin devam ettiğini söylüyor. Tüm bunları yaparken de çatışmalara bağlı olarak yükselen benzin fiyatlarının Kasım ayındaki ara seçimlerde Cumhuriyetçilere zarar verebileceği endişelerini görmezden geliyor. ABD'nin BM Büyükelçisi Mike Waltz, Fox News'a yaptığı açıklamada Trump'ın "görüşmelere alan tanıdığını, biraz nefes aldırdığını" söyledi.
Belirsizliği artıran bir diğer faktör ise İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun önümüzdeki hafta Washington'da Trump ile yapacağı planlı görüşme. 28 Şubat'ta ABD ile birlikte savaşı başlatan İsrail, dünya petrolünün yüzde 20'sinin normalde geçtiği hayati bir nakliye koridoru olan Hürmüz Boğazı'nın İran tarafından fiilen kapatılmasına karşı başlatılan yeni Amerikan saldırılarında dikkat çekici bir şekilde yer almadı. Netanyahu'nun ofisi, başbakanın Salı günü Washington'da Trump ile bir araya geleceğini ve ABD'nin çabalarını "tamamen" desteklediğini açıkladı.
Washington Yakın Doğu Politikaları Enstitüsü'nün yönetici direktörü Michael Singh, "İranlılar, İsrail'in çatışmaya dahil olmasıyla işlerin daha da kötüye gidebileceğini anlıyor" dedi. Öte yandan, İsrail'in şu ana kadar çatışmaya dahil olmaması "İranlılara çatışmayı sınırlamaya çalıştığımız sinyalini verebilir."
George W. Bush yönetiminde Ulusal Güvenlik Konseyi'nde Ortadoğu direktörü olarak görev yapan Singh, çatışmadaki bu sakinliğe çok fazla anlam yüklemek konusunda temkinli olduğunu söyledi. "Eğer bu birkaç günlük bir duraklamaya dönüşürse, bu önemli bir şey olur. Ama bilmek zor. Bu operasyonel bir duraklama mı? Perde arkasında bir tür diplomasiye izin vermek için bir duraklama mı?" diye konuştu.
Arabulucular diplomatik çabalarını sürdürüyor
Arabuluculuk çabalarında yer alan bölgesel bir yetkili, koordineli bir diplomasi yürütüldüğünü ve ABD saldırıları ile İran'ın Amerikan güçlerinin bulunduğu komşu ülkelere yönelik karşı saldırılarındaki duraklamanın, "gerilimi düşürme çabalarına yardımcı olan olumlu bir sinyal" olduğunu söyledi. Yetkili, hem ABD'nin hem de İran'ın geçici ateşkes anlaşmasına dönmek istediğini ve şu anda müzakere edilen uzlaşmanın, İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan gemi geçişlerini gemilere daha az kısıtlama getirerek yönetmesi etrafında şekillendiğini belirtti.
Pazar günü İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, İran ve Umman'ın hafta sonu İran'da boğazla ilgili birkaç tur teknik görüşme yaptığını doğruladı. Umman heyetinin Cumartesi öğleden sonra Tahran'dan ayrıldığını ancak görüşmelerde ilerleme kaydedildiğini ve devam ettiğini söyledi. Bekayi Pazartesi günü düzenlediği basın toplantısında, "Arabulucular bize Amerikan tarafından mesajlar iletebilir. Ancak şu an Amerikan tarafıyla doğrudan müzakeremiz yok" dedi. Bekayi, boğazın kapalı kaldığını vurgularken, amaçlarının "iki kıyı devleti olarak İran ve Umman'ın egemenlik hakları ve İran'ın ulusal güvenliğine saygı göstererek boğazdan güvenli geçiş için mekanizmalar geliştirmek" olduğunu söyledi.
Savaş başladığında İran, tanker ve yük gemilerini ateşe açarak dar Basra Körfezi su yolunu boğmuştu. Buna karşılık, çatışma sırasında petrol fiyatları fırladı. ABD ordusu, İran'ın kıyı bölgelerini ve altyapısını hedef alan yaklaşık iki haftalık tırmanışın ardından saldırıları durdurdu. Hürmüz Boğazı'ndaki ticari gemi trafiği, ABD Donanması'nın denetimindeki bir denizcilik kurumuna göre üç haftanın en düşük seviyesine gerilerken, son 72 saatte yeni saldırı doğrulanmadı.
Haziran ayında geçici bir ateşkes anlaşmasının imzalanmasının ardından boğazın kontrolü için bir mücadele başladı. İran, gemilerin kıyı şeridine yakın bir rota kullanmasını talep etti ve potansiyel olarak ücret alabileceğini söyledi. Gemiler, İran'ın bazı gemilere saldırması üzerine ABD gözetim operasyonu altında giderek daha fazla Umman kıyıları boyunca güney rotasını kullanıyordu. Geçici ateşkesin 60 günlük süresi artık ikinci yarısına girerken, temel anlaşmazlık konusu olan İran'ın nükleer programı gibi meseleler arabulucular tarafları konuşmaya teşvik etmeye çalışırken bir kenara bırakılmış durumda.
ABD, İran'ın boğazdaki gemilere saldırma kabiliyetini köreltmek amacıyla İran'ın kıyı savunmalarına yönelik saldırılarını yeniledi. Trump yönetimi daha sonra hedeflerini genişleterek güneydeki köprüleri ve altyapıyı vurdu ve İran'ın merkezine doğru daha derinlere indi. Singh, saldırıların İran'ı müzakere masasına geri döndürme girişimi gibi göründüğünü söyledi. Şimdi, "soru şu: İran rejimi diplomatik kanallar aracılığıyla ne tür mesajlar gönderiyor? Bu mesajlar değişti mi? Görüşmelere dönmek için daha istekli görünüyorlar mı?" dedi.
Singh, ABD'nin karşılaştığı zorluklar arasında İran'daki farklı grupların kontrol için yarıştığı parçalanmış liderlik yapısı olduğunu söyledi. Trump yönetimi yetkilileri de buna dikkat çekmişti. İran'da yönetimdekiler, ABD ile uzlaşmanın zayıflık olarak görülmesinden ve iktidardaki kontrollerini gevşetebileceğinden endişe ediyor olabilir. Her halükarda, hem ABD'nin hem de İran'ın kendi ekonomik nedenleriyle boğazın yeniden açılmasına ihtiyacı var. Singh, "Ancak bunun hangi koşullar altında, kimin kontrolünde olacağı konusunda çok farklı anlayışlara sahipler. Bu nedenle, daha uzun bir sakinlik dönemi görmeden önce bu sorular üzerinde bir tür istikrarlı dengeye ulaşmamız gerekiyor" diye konuştu.
Trump tehditler savuruyor ama diplomasiden de bahsediyor
Çatışmadaki sakinliğe rağmen bölgede gerginlik yüksek. Yemen'deki İran destekli Husiler, Suudi Arabistan'ın Kızıldeniz kenti Hudeyde'ye düzenlediği saldırılara yanıt olarak Suudi Arabistan'a füze ve insansız hava araçları fırlattıklarını söyledi. Husiler, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla Suudi petrol ihracatı için daha hayati hale gelen Bab el-Mendep Boğazı'nı kapattıklarını iddia ediyor.
ABD ordusu ayrıca İran limanlarına yönelik deniz ablukasını uygulamaya devam ediyor. ABD Donanması, Cumartesi günü ablukanın sürdüğünü, bir düzine ticari geminin yönünün değiştirildiğini, ikisinin devre dışı bırakıldığını ve ikisine el konulduğunu açıkladı. Trump, diplomasiyi ön plana çıkarsa da İran'a yönelik tehditlerini sürdürüyor. Oval Ofis'te gazetecilere konuşan Trump, "Ya tam olarak yaptığımızı yapmaya devam eder ve onları parça parça parçalarsınız. Bunu daha hızlı bir şekilde yapabiliriz, ki yapabiliriz. Ya da onlarla müzakere ederiz, ki şu anda bunu da yapıyoruz" dedi.
Trump, İran'ın bir anlaşma yapmaya "henüz hazır" olmadığını düşündüğünü söylerken, "Sanırım günler geçtikçe daha da ciddileşiyorlar, belki de bariz nedenlerden dolayı" iddiasında da bulundu. Trump, yüksek gıda ve benzin fiyatlarına öfkelenen seçmenlerin Cumhuriyetçi Parti'yi Kongre'nin kontrolünden edebileceği seçimler nedeniyle işleri "aceleye getirmediğini" söyledi.
İran'dan Ukrayna'ya suçlama
Ayrı bir gelişmede, İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy'i, Ukrayna'nın Hazar Denizi'nde "İran'ı içeren askeri kargo gemilerini" vurduğu yönündeki açıklaması nedeniyle eleştirdi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Ukrayna'nın bir İran gemisine düzenlediği saldırıda bir denizcinin öldüğünü belirterek, X'teki açıklamasında saldırıyı "BM Şartı'nın bariz bir ihlali" olarak nitelendirdi ve bunun "İsrail'in emriyle Avrupa'yı savaşa sürüklemek için yapıldığını" savundu. Bekayi, "Kendilerini Ukrayna rejiminin destekçisi olarak gören tüm taraflar hesap vermelidir" dedi.
