NEW YORK (AP) — İran savaşını sona erdirmek için varılan geçici anlaşma, savaş sırasında yükselen benzin, gıda ve uçak bileti fiyatlarının ne zaman düşeceği sorusunu akıllara getirdi.
Ancak uzmanlar pek de öyle olmayacağını söylüyor.
Ekonomistler ve sektör analistlerine göre, Orta Doğu'dan yeniden petrol akmaya başlasa bile tüketicilerin pompalarda, marketlerde ve diğer alışveriş noktalarında farkı görmesi biraz zaman alabilir.
Hürmüz Boğazı'ndaki çatışmalar yalnızca ham petrol ve rafine yakıt arzını değil, aynı zamanda gübre, gıda ve hatta ayakkabı tedarik zincirlerini de sekteye uğrattı. İşletmeler yüksek maliyetlerin devam edeceğini öngörüyor, bu da müşterilerin kendilerini hazırlaması gerektiği anlamına geliyor.
Columbia Business School'da ekonomi profesörü olan Brett House, "Üç aylık savaşa rağmen Amerikalı tüketiciyi daha iyi duruma getirecek herhangi bir şeyin başarılıp başarılmadığı net değil. Aslında hemen her ölçüte göre sadece Amerikalı tüketici değil, tüm dünya bu saldırı yüzünden daha kötü durumda" dedi.
ABD ile İran arasındaki anlaşma kalıcı olursa, uzmanlar savaşın etkilerinin önümüzdeki haftalarda nasıl azalacağını (ya da azalmayacağını) şöyle değerlendiriyor:
ABD'li sürücüler benzin fiyatlarında bir miktar rahatlama bekleyebilir
Geçici anlaşma haberinin ardından pazartesi günü petrol fiyatları varil başına 80 dolara geriledi. Savaş öncesinde 67 dolar olan ABD ham petrolü, çatışma sırasında 120 doların üzerine çıkmıştı.
Rafineriler genellikle ham petrolü bir ay veya daha uzun süre önceden satın alır. Bu nedenle petrol fiyatları düşse bile rafineriler daha ucuz ürünleri hemen işlemeye başlamayacak.
Parti dışı Enerji Politikası Araştırma Vakfı'ndan Michael Lynch, "Benzin fiyatlarının yavaş düşme eğiliminin nedeni kısmen hammaddenin tüketiciye ulaşana kadar sistemde haftalarca işlem görmesi" dedi.
Amerikan bayrağı, 10 Haziran 2026'da Ohio, Wilmington'da bir One9 Fuel Stop tabelasının yanında dalgalanıyor. (AP Fotoğraf/Carolyn Kaster)
Texas A&M Üniversitesi'nden profesör Mark Barteau, ABD'nin Batı Yakası gibi yeterli rafineri kapasitesine sahip olmayan bölgelerde benzin fiyatlarının düşmesinin daha uzun süreceğini söyledi.
Uluslararası Enerji Ajansı'na göre, Orta Doğu petrolüne daha fazla bağımlı olan bazı Asya ve Afrika ülkelerinde arz şoku nedeniyle okullar ve devlet daireleri kapatıldı, evden çalışma talimatı verildi.
Barteau, "Sonuç olarak normale dönmek, birçok taraf ve ülkeyi içeren uzun bir süreç olacak. ABD ile İran arasında boğazı açma konusunda anlaşmaya varmak sadece başlangıç" dedi.
Uçak biletleri hemen ucuzlamayacak
Sektör uzmanları aylardır savaş bitse bile yolcuların bilet fiyatlarının hemen düşmesini beklememesi gerektiği konusunda uyarıyor.
Havayolları genellikle yakıtı önceden satın alır, sefer tarifelerini kademeli olarak ayarlar ve bilet fiyatlandırmasında büyük ölçüde talebi dikkate alır. Bu nedenle düşen petrol ve jet yakıtı fiyatlarının ticari uçuş maliyetlerine yansıması haftalar veya aylar sürebilir.
Columbia Üniversitesi'nden House, "Bu yaz herhangi bir noktada uçuş maliyetlerinde bir gerileme veya düşüş görmemiz pek olası değil" dedi.
Güney Kaliforniya Üniversitesi işletme fakültesinden Profesör Gordon Ho, ABD dışındaki bazı havayollarının eklediği yakıt ek ücretlerinin yolcuların ilk rahatlama görebileceği alanlardan biri olduğunu söyledi.
Ho, "Tüketiciler 'Bir dakika, neden hâlâ benden yakıt ek ücreti alıyorsunuz?' diyecek" dedi.
Market fiyatlarındaki baskı muhtemelen devam edecek
Michigan Eyalet Üniversitesi'nden gıda ekonomisi ve politikası profesörü David Ortega'ya göre, boğazın yeniden açılması marketlerde anında rahatlama sağlamayacak.
Bağımsız Marketler Birliği'ne göre yakıt, gıdanın toplam maliyetinin kabaca yüzde 15 ila 30'unu oluşturuyor.
Ancak İran savaşının neden olduğu gibi bir enerji şokunun gıda tedarik zincirinde ilerleyip market fiyatlarını yükseltmesi aylar sürebiliyor. Ortega, fiyatlar bir kez yükseldiğinde, özellikle geleceğin öngörülemez olduğu durumlarda geri düşmesinin uzun zaman aldığını belirtti.
Ortega, "Önümüzdeki aylarda hâlâ gıda enflasyonu baskısıyla karşı karşıyayız. Boğazın yeniden açılmasının nasıl gelişeceğine dair hâlâ büyük bir belirsizlik var ve yakıt, dizel ve perakende gübre fiyatlarının gerilemesi zaman alacak" dedi.
Hollanda merkezli Rabobank, savaş kaynaklı gıda fiyat enflasyonunun Avrupa'da gelecek yıl bir noktada zirve yapmasını beklediğini açıkladı. ABD'de ise Tarım Bakanlığı'na göre market fiyatlarının bu yıl yüzde 3,2 artması bekleniyor; bu oran tarihsel ortalama olan yüzde 2,6'nın üzerinde.
Çiftçiler gübre sıkıntısı çekmeye devam ediyor
Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, çiftçiler ve küresel gıda üretimi için de olumlu bir gelişme olacak. Savaş başlamadan önce dünyadaki gübrenin yaklaşık yüzde 30'u bu su yolundan geçiyordu. Arzın fiilen kesilmesiyle fiyatlar fırladı ve sevkiyatların savaş öncesi seviyelere dönmesi muhtemelen uzun zaman alacak.
Bununla birlikte, çiftçilerin şu anda karşı karşıya olduğu kıtlığın sonuçları ilerleyen dönemde daha da ağırlaşabilir.
Dünyanın dört bir yanındaki birçok çiftçi, ihtiyaç duydukları gübre olmadan ekim dönemini geçiriyor ya da hem gübre hem de ürünlerini üretip taşımak için gereken yakıta yüksek fiyatlar ödüyor. Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı, bunun önümüzdeki aylarda mahsul verimi ve dolayısıyla gıda fiyatları ile gıda bulunabilirliği üzerinde "yıkıcı bir etki" yaratmasını bekliyor.
Perakendeciler maliyetlerde rahatlama beklemiyor
Ayakkabı Distribütörleri ve Perakendecileri Derneği kıdemli başkan yardımcısı Andy Polk, ayakkabı satan ABD'li perakendecilerin düşen benzin fiyatlarını memnuniyetle karşıladığını, bunun Amerikalıların okul alışverişine daha fazla para harcayabileceği anlamına geldiğini söyledi.
Ancak Polk, ayakkabı şirketlerinin öngörülebilir gelecekte kendi maliyetlerinin yüksek kalmasını beklediğini belirtti. Grubun üyelerinin iki ila üç aylık bitmiş ürün stoku bulunduğunu ancak bir sonraki siparişlerinde tedarikçilerin malzemelere daha fazla zam yapmış olabileceğini ifade etti.
Polk, ABD'de satılan ayakkabıların çoğunun ithal olduğunu ve nakliye maliyetlerinin 2026'nın geri kalanında ve 2027'de yüksek kalmaya devam edeceğini öngördüğünü söyledi.
Geçen yıl uygulanan ABD tarifelerinin ayakkabı satıcılarının yüksek maliyetleri absorbe etmesini veya müşterilere yansıtmasını zorlaştırdığını belirten Polk, hükümet verilerine göre mayıs ayında ayakkabı fiyatlarının geçen yılın aynı ayına göre yüzde 5,2 daha yüksek olduğunu sözlerine ekledi.
Nakliye sektörü yavaş bir toparlanma bekliyor
Freightos platformunun araştırma başkanı Judah Levine, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının küresel taşımacılıkta kullanılan konteyner gemilerinin toplam hacminin yaklaşık yüzde 2 ila 3'ünü etkilediğini ancak yüksek petrol fiyatları ve aksaklıkların nakliye sektörünü daha geniş çapta etkilediğini söyledi.
ShipStation Global'in baş strateji sorumlusu Josh Steinitz, tüketicilerin yıl sonuna kadar daha yüksek nakliye ücretleri ve çevrimiçi mağazalarda daha fazla stok dışı ürünle karşılaşabileceğini belirtti.
Steinitz, "Birçok büyük taşıyıcıdan kaynaklanan ve nakliye maliyetlerine yansıyarak tüketiciye aktarılan yakıt ek ücretlerinin bir süre daha bizimle olacağını düşünüyorum" dedi.
___
AP İş Yazarı Mae Anderson tarafından hazırlanmıştır. New York'tan Cathy Bussewitz, Anne D'Innocenzio ve Wyatte Grantham-Philips, Detroit'ten Dee-Ann Durbin ve Las Vegas'tan Rio Yamat katkıda bulunmuştur.
