Vesüv Yanardağı'nın MS 79'da Pompeii ve Herculaneum'u yok etmesinin üzerinden yaklaşık 2.000 yıl geçti. Şimdi yapay zeka, antik dünyanın en büyük kayıp kütüphanelerinden birinin sırlarını tek tek açığa çıkarıyor.
Araştırmacılar; gelişmiş yapay zeka, parçacık hızlandırıcıları ve yüksek çözünürlüklü X-ışını tarama teknolojisini bir araya getirerek Herculaneum el yazmalarını sanal ortamda açıyor. Volkanik felaket sırasında yanıp kömürleşen bu papirüs belgeleri, o günden bu yana kimsenin ulaşamadığı bilgileri içinde saklıyordu.
Bu çığır açan yöntem, bilim insanlarına antik dünyanın günümüze ulaşan tek Grek-Roma kütüphanesindeki metinleri, ruloları fiziksel olarak açmak zorunda kalmadan okuma imkânı tanıyor. Daha önceki girişimler ise paha biçilmez el yazmalarının büyük bölümünü tahrip etmiş ya da tamamen yok etmişti.
Herculaneum'daki Papirüs Villası'nda keşfedilen kütüphane, büyük çoğunluğu Yunanca yazılmış yüzlerce rulodan oluşuyor. Koleksiyonun önemli bir kısmı, İÖ 1. yüzyılda yaşamış Yunan Epikürcü filozof Philodemus'a ait eserlerden meydana geliyor.
En son keşifler arasında araştırmacıların İÖ 2. hatta 3. yüzyıla tarihlediği bir felsefi metin öne çıkıyor. Bu metin, Roma İtalyası'ndan günümüze ulaşan en eski papirüs rulolarından biri olma özelliği taşıyor.
Metnin henüz yalnızca bir bölümü çözüme kavuşturulabildi. Ahlak, erdem, bilgi ile pratik ve teorik sanatlar arasındaki ayrım gibi soruları ele alan metin, antik Yunan felsefesinin büyük okullarından Stoa felsefesiyle güçlü benzerlikler taşıyor.
Araştırmacılar bu eserin, Stoacılar ile Epikürcüler arasındaki entelektüel rekabete dair yeni ipuçları sunabileceğini düşünüyor. Söz konusu iki okul arasındaki tartışmalar, Helenistik ve Roma dönemlerinde felsefi düşünceyi derinden şekillendirmişti.
Bir diğer büyük keşif ise Philodemus'un Tanrılar Üzerine adlı eserinin daha önce hiç bilinmeyen bir cildinin bulunmasıyla yaşandı.
Tanrılar Üzerine, Sekizinci Kitap başlığını taşıyan bu el yazması; ilahi takdir ve görünmez varlıklar gibi temaları işliyor. Eser, antik Yunan dini düşüncesine taze bir bakış açısı kazandırıyor.
Bilim insanları şimdiye kadar yalnızca birinci kitabı ve üçüncü cildin bazı parçalarını inceleyebilmişti. Sekizinci kitabın keşfi, serinin daha pek çok cildinin bir zamanlar var olduğuna ve henüz açılmamış rulolar arasında gizlendiğine kuvvetle işaret ediyor.
Bu metinler gün yüzüne çıkarılabilirse Olimpos tanrıları ve Yunan teolojisinin Helenistik dönemdeki evrimi hakkındaki modern anlayış büyük ölçüde genişleyecek.
Papirüs Villası 18. yüzyılda kazıya açıldığından bu yana bilim insanları kırılgan ruloları kimyasal maddeler, buhar ve mekanik yöntemlerle açmayı defalarca denedi. Bazı metinler kısmen kurtarılabilse de pek çok rulo kalıcı biçimde hasar gördü ya da tamamen yok oldu.
Bu tablo, bilgisayar bilimcisi Brent Seales ve uluslararası Vesuvius Challenge projesiyle köklü biçimde değişti.
Sinsikroton parçacık hızlandırıcıları aracılığıyla ruloların ultra yüksek çözünürlüklü üç boyutlu taramaları alınıyor. Yapay zeka bu taramalar üzerinde mürekkep izlerini mikroskobik düzeyde tespit ediyor; birbirine sıkıca yapışmış papirüs katmanlarını dijital ortamda birbirinden ayırıyor ve antik el yazmalarına tek bir dokunuş olmadan gizli yazıları yeniden ortaya çıkarıyor. Şu anda yirmidörtten fazla rulo inceleme altında; yapay zeka modelleri geliştikçe yeni metinlerin gün yüzüne çıkması bekleniyor.
Uzmanlar bu gelişmenin klasik araştırmalar tarihinde yüzyıllar içinde yaşanan en önemli atılımlardan biri olduğunu vurguluyor. Teknoloji yalnızca Herculaneum'daki kayıp Yunan ve Roma eserlerini kurtarmakla kalmıyor; dünyanın dört bir yanındaki hasarlı antik el yazmalarını okumak için de kullanılabilir hale gelebilir.
Herculaneum'un büyük bir bölümü henüz kazılmadı. Bu durum, volkanik katmanların altında daha pek çok rulonun gizlendiği umudunu canlı tutuyor. Yapay zeka, yüzyıllardır sessiz kalan bu sesleri bir gün yeniden hayata döndürebilir.
