Icerige atla
Yaşam 📰 58/100

Yunan araştırmacılar, Alzheimer modelinde kaybolan hafıza ve öğrenmeyi geri kazandıran molekül buldu

Yunan araştırmacılar, Alzheimer modelinde kaybolan hafıza ve öğrenmeyi geri kazandıran molekül buldu

Bir Yunan araştırma girişimi, modern nörobilimin en zor sorularından birine yanıt aramaya çalışıyor. Girişim, Alzheimer hastalığıyla mücadelede farklı bir yol açıyor.

Odakta RSQ-020 adlı küçük bir molekül var. Molekül, yenilikçi bir teknoloji platformu yardımıyla keşfedildi. Deney modellerinde bu molekül, bilişsel eksiklikler zaten ortaya çıkmışken bile öğrenme ve hafıza yetisini yeniden sağlayabildi.

Keşif, Alexander Fleming Biyomedikal Araştırma Merkezi, Yunanistan Ulusal Araştırma Vakfı ve Yunan biyoteknoloji şirketi ResQ Biotech'in iş birliğiyle ortaya çıktı. Araştırma stratejisinin merkezinde Tau proteini bulunuyor. Bu proteinin patolojik birikimi, sinir dejenerasyonu ve bilişsel bozulmayla yakından bağlantılı.

Bulgunun önemi, molekülün deney modellerinde gösterdiği etkiyle sınırlı değil. Ekip, zor bir biyolojik soruna farklı bir açıdan yaklaşıyor. Araştırmacılar, proteinin belirli bir noktasına bağlanacak bir madde aramak yerine, canlı hücrelerde proteinin normal işleyişini geri kazandırabilecek molekülleri tespit etmeye yarayan bir platform geliştirdi.

Alexander Fleming Biyomedikal Araştırma Merkezi'ne bağlı Biyoinovasyon Enstitüsü'nün müdürü Yorgos Skretas, bulgunun yorumunda dikkatli davranıyor. Skretas, «Deney hayvanlarının daha önce kaybettikleri belirli anıları hatırladığını söyleyemeyiz» diyor. Ancak ona göre kaybolmuş bir işlevin geri kazanıldığı tespit edildi. Skretas, ayrıntıları Ta Nea gazetesine de anlattı. Meyve sineği modelinde insan kaynaklı patolojik Tau proteininin ifadesi, öğrenme ve hafıza yetisinde kademeli bir bozulmaya yol açıyor. RSQ-020 ise bu eksiklikler ortaya çıktıktan sonra verilmeye başlandı.

Önemli bir ayrım

«Tedaviden sonra hayvanların öğrenme ve hafıza testlerindeki performansı sağlıklı hayvanların düzeyine geri döndü. Sonuçların gösterdiği şey, tedavinin daha önce bozulmuş bir bilişsel işlevi onarabildiği. Hayvanlar yeniden öğrenme ve yeni bilgileri tutma yeteneği kazandı».

Skretas'a göre bu ayrım önemli. Ayrıca bulgular, Tau patolojisinin belirli yönlerini yansıtan bir hayvan modeline ait. İnsan Alzheimer hastalığının bütün karmaşıklığını yansıtmıyor. Skretas, sonucun son derece umut verici olduğunu, ancak bir sonraki kritik sorunun bu etkinin daha karmaşık modellerde de görülüp görülmeyeceği ve nihayetinde insanlarda işe yarayıp yaramayacağı olduğunu belirtiyor.

Uzun yıllar boyunca Alzheimer araştırmalarının büyük bölümü beta-amiloid üzerine yoğunlaştı. Beta-amiloid, hastaların beyninde karakteristik birikintiler oluşturan bir protein. Son yıllarda amiloidi hedef alan tedavilerin geliştirilmesi ve onaylanması, hastalığın tedavisinde önemli bir değişime işaret etti. Bu tedaviler, bazı erken evre hastalarda hastalığın ilerleyişini yavaşlatabiliyor. Yine de klinik fayda sınırlı kalıyor. Ek tedavi stratejilerine olan ihtiyaç ise hâlâ çok büyük.

Bu noktada Tau proteini dikkat çekiyor. Skretas, «Tau proteini ilginin merkezinde. Patolojik birikimi ve özellikle bu patolojinin beyinde yayılması, sinir dejenerasyonu ve bilişsel bozulmayla yakından bağlantılı. Önemine rağmen, sabit bir üç boyutlu yapısı olmadığı için zor bir tedavi hedefi» diyor. Bu durum, molekülleri klasik farmakolojik yöntemlerle hedeflemeyi zorlaştırıyor.

Skretas, konuyu «beta-amiloid mi, Tau mu» şeklinde ele almanın doğru olmadığını savunuyor. «Alzheimer hastalığı tek bir proteinden çok daha karmaşık» diyor. Skretas'a göre tedavinin geleceği, tek bir ilaç yerine farklı mekanizmaları ve hastalığın farklı evrelerini hedefleyen kombine ya da ardışık müdahalelerde olabilir. Böyle bir tedavi modelinde amiloidi ve Tau'yu hedeflemek birbirini tamamlayabilir.

RSQ-020 ve Tau ilişkisi

Araştırma çalışmasındaki en ilginç unsurlardan biri, RSQ-020'nin nasıl etki gösterdiği. Bugüne kadarki verilere göre molekül Tau ile doğrudan etkileşiyor ve proteinin alabileceği şekil dizilimini değiştiriyor. Molekülün, proteinin daha kompakt durumlarını desteklediği görülüyor. Bu durumda, toplanmaya çok yatkın olan protein bölgeleri daha az açığa çıkıyor.

Araştırmanın başındaki isim, «Basitçe söylemek gerekirse, molekül sabit bir «kilit»e takılan klasik bir «anahtar» gibi davranmıyor. Tau'nun farklı formlar alma olasılıklarını değiştiriyor ve proteini patolojik birikimi destekleyen formlardan uzaklaştırıyor» diye açıklıyor.

Bulgular yalnızca yeni patolojik yapıların oluşmasını önlemekle sınırlı değil. Ekip, RSQ-020'nin zaten oluşmuş Tau yapılarını da etkileyebileceğine dair işaretler gözlemlemiş. Hastaların beyin dokusundan ayrılmış, önceden oluşmuş topaklar molekülle inkübe edildiğinde, çözünmeyen patolojik materyalde önemli bir azalma kaydedilmiş. Ayrıca topakların hücrelerde yeni Tau toplanmasını tetikleme kapasitesinde de büyük bir düşüş görülmüş.

Bu gözlem önemli, çünkü molekülün etkisinin yalnızca yeni patolojik yapıların oluşmasını engellemekle kalmayıp, zaten gelişmiş patolojiyi de etkileyebileceğini gösteriyor. Yine de moleküler mekanizma tam olarak aydınlatılmış değil. Araştırma ekibi, RSQ-020'nin bağlandığı tek ve kesin bir bölgeyi haritalandıramadı. Molekülün etkisinden sonra Tau proteininin tüm kaderinin ne olduğunu da henüz bilmiyor.

RSQ-020'nin keşfinin arkasında, yeni ilaçların aranma biçimini değiştirmeyi hedefleyen bir teknoloji platformu var. Yöntem, değiştirilmiş bakterilere dayanıyor. Bu bakteriler, biyoaktif moleküllerin keşfi için mikroskobik laboratuvarlar gibi çalışıyor.

Bakterilere, araştırmacıların ilgilendiği insan proteini yerleştiriliyor. Bu sayede bilim insanları, proteinin sorunlu bir durumda olup olmadığını "okuyabilecek" bir sistem kuruluyor. Aynı bakteriler de büyük sayıda farklı küçük molekül kütüphanesi üretiyor. Bu moleküller çoğunlukla döngüsel peptitler.

Skretas, süreci şöyle anlatıyor: «Her bakteri hücresi aslında mikroskobik ve ayrı bir deney gibi çalışıyor. Farklı bir molekül üretiyor ve aynı anda bu molekülün sorunu çözüp çözmediğini kontrol ediyor». Ardından şunu ekliyor: «Sistemi, bir hücrede işe yarayan bir molekül üretildiğinde bakterinin bunu yoğun yeşil bir ışıkla "bildirecek" biçimde tasarladık. Böylece çok büyük bir hücre popülasyonu içinden etkili molekül içeren o birkaç hücreyi bulabiliyoruz».

Bu yaklaşım, klasik ilaç keşfi sürecinden önemli ölçüde farklı. Araştırmacılar genellikle bir proteine en iyi hangi molekülün bağlandığını arayarak başlar. Bu platform ise baştan itibaren canlı bir hücrenin içinde gerçekten hangi molekülün işe yaradığını arıyor.

Skretas, platformun özellikle Tau gibi sabit yapısı olmayan ve belirli bir noktaya bağlanma mantığıyla ele almanın zor olduğu proteinler için değer taşıdığını söylüyor. Ona göre RSQ-020, bu platformun neler üretebileceğine dair ilk kanıt. Skretas, uzun vadeli hedefin bu yöntemi, bugüne kadar çok zor hedefler olarak görülen proteinler için yeniden kullanılabilir bir ilaç keşif yöntemine dönüştürmek olduğunu belirtiyor.

Üç yıllık takvim ve kritik adımlar

Peki RSQ-020, insanlar üzerinde ilk klinik denemelere ne zaman ulaşabilir? Girişimin başındaki isim, temkinli bir iyimserlik içinde. Bunun bir hedef olduğunu, kesin bir garanti olmadığını vurguluyor.

Fareler üzerindeki çalışmalar, bugüne kadar gözlemlenen etkinliği doğrularsa, beynin yeterli düzeyde maruz kalmasının güvenli tekrarlayan uygulamalarla sağlanabildiği gösterilirse ve klinik öncesi geliştirmenin diğer aşamaları başarıyla tamamlanırsa, ilk klinik denemelere giden yolda veri toplamak için yaklaşık üç yıllık bir zaman dilimi iddialı ama ulaşılabilir görülüyor.

Bu süreçte, Biyoinovasyon Enstitüsü müdürü Yorgos Skretas'ın açıklamasına göre birkaç kritik adım var. Memelilerde etkinlik çalışmaları, eksiksiz farmakokinetik değerlendirme, uygun dozun belirlenmesi, tekrarlanan uygulamalardan sonra güvenlik kontrolleri, ilaç kullanımına uygun üretim sürecinin geliştirilmesi, uygun farmasötik formun seçilmesi ve gerekli düzenleyici dosyanın tamamlanması gerekiyor.

Skretas, «Bu aşamada bir ilacın geliştirilmesi yalnızca bilimsel bir mesele olmaktan çıkıyor. Kaynak ve hız meselesi de haline geliyor. Yeterli finansmanla bu faaliyetlerin birçoğu art arda değil, paralel ilerleyebilir. Böylece kritik soruya yanıt bulmak için gereken süre önemli ölçüde kısalır: RSQ-020 insanlar için bir ilaca dönüşebilir mi?» diyor.

Gelecek perspektifi

Ancak bu yaklaşımın getirileri yalnızca Alzheimer hastalığıyla sınırlı değil. Aynı teknolojik yaklaşım, amyotrofik lateral skleroz (ALS) ve SOD1 proteinini hedef alarak başlamış ve bu sayede ilk tedavinin onaylanmasına katkı sağlamış. Skretas, «Hastalar açısından bu son derece olumlu gelişme, bizi kendi teknolojimizin daha büyük bir katma değer yaratıp çok büyük ve karşılanmamış bir tedavi ihtiyacına nasıl yanıt verebileceğini düşünmeye yöneltti» diyor.

Ekip daha sonra dikkatini Tau'ya çevirmiş. Skretas, «Önemli olan, teknolojimizin protein yanlış katlanmasının ya da birikiminin merkezi rol oynadığı başka hastalıklara da uygulanabilmesi. Örneğin Parkinson hastalığında alfa-sinüklein gibi» diyor.

Skretas, yine de bunun her hastalığa otomatik olarak uygulanabilecek bir teknoloji olmadığını açıklıyor. Bunun yerine, yeniden kullanılabilir bir ilaç keşif yöntemi olduğunu vurguluyor.

Skretas'a göre bugünkü zorluk, Yunanistan'da uluslararası düzeyde rekabetçi bilimsel araştırma yapılıp yapılamayacağını kanıtlamak değil. Bu zaten kanıtlanmış durumda. Asıl zorluk, Yunan laboratuvarlarında ortaya çıkan bir keşfin sınırların ötesinde de etkisi olan gerçek bir ilaç programına dönüşebilmesi için gerekli koşulların sağlanması.

Skretas, «Bizim durumumuzda teknoloji Yunan araştırma laboratuvarlarında geliştirildi, rekabetçi Avrupa finansmanıyla büyük ölçüde desteklendi ve bu geçişi mümkün kılmak için ResQ Biotech'in kurulmasına yol açtı. Ancak artık çok daha büyük sermayeye ihtiyaç var» diyor. Sözlerini şöyle bitiriyor: «Bizim için, sonraki klinik öncesi çalışmaların gerekli hızda ve paralel yürütülmesini sağlayacak kaynakları bulabilmek, bir sonraki aşamaya ne kadar hızlı ulaşabileceğimiz konusunda belirleyici olabilir. Büyük bahis yalnızca Yunanistan'da ve Avrupa'da önemli keşifler yapmak değil. En iyi keşiflerin burada uluslararası düzeyde rekabetçi şirketlere dönüşebilmesi ve sonunda hastalara ulaşacak yeni ilaçlara evrilebilmesi için koşulları yaratmak».

Paylaş:

Yapay zekâ asistanları için: bu haberin Markdown (.md) sürümü