Araştırmanın merkezinde, yenilikçi bir teknoloji platformu yardımıyla keşfedilen küçük bir molekül olan RSQ-020 var. Deneysel modellerde bu bileşik, bilişsel bozukluklar ortaya çıktıktan sonra bile zayıflamış öğrenme ve hafıza yeteneklerini geri kazandırdı.
Keşif, Alexander Fleming Biyomedikal Bilimler Araştırma Merkezi, Ulusal Helen Araştırma Vakfı ve Yunan biyoteknoloji şirketi ResQ Biotech arasındaki işbirliğinin sonucu. Araştırma stratejisi, anormal birikimi Alzheimer hastalığındaki nörodejenerasyon ve bilişsel gerilemeyle yakından ilişkili olan Tau proteinine odaklanıyor.
Bulguların önemi yalnızca molekülün deneysel modellerde yarattığı etkilerde değil, özellikle zorlu bir biyolojik soruna yaklaşım biçiminde de yatıyor. Araştırma ekibi, proteinin belirli bir bölgesine bağlanan bir madde aramak yerine, canlı hücrelerin içinde normal işlevini geri kazandırabilecek molekülleri belirleyebilen bir teknoloji platformu geliştirdi.
“Deney hayvanlarının daha önce kaybettikleri belirli anıları hatırladığını söyleyemeyiz”, diye açıklıyor Alexander Fleming Biyomedikal Bilimler Araştırma Merkezi’ne bağlı Biyo-inovasyon Enstitüsü Müdürü Georgios Skretas. Ancak araştırmacıların tespit ettiği şey, kaybolmuş bir işlevin geri kazanıldığıydı.
Skretas’ın TA NEA gazetesine anlattığına göre, araştırmada kullanılan meyve sineği modeli, insan kaynaklı patolojik Tau proteini ifade edildiğinde öğrenme ve hafıza yeteneklerinde kademeli bir gerileme gösteriyor. RSQ-020 uygulaması ise ancak bu eksiklikler ortaya çıktıktan sonra başladı.
Önemli fark
“Tedaviden sonra hayvanların öğrenme ve hafıza testlerindeki performansı sağlıklı hayvanların seviyesine geri döndü. Sonuçlar, tedavinin zaten zayıflamış bir bilişsel işlevi geri kazandırabildiğini gösteriyor: Hayvanlar yeni bilgileri öğrenme ve saklama yeteneğini yeniden kazandı.”
Skretas’a göre bu ayrım önemli. Bulgular, insan Alzheimer hastalığının tüm karmaşıklığını değil, Tau patolojisinin belirli yönlerini yeniden üreten bir hayvan modeline ilişkin. Bu nedenle sonuçlar son derece umut verici. Ancak Skretas’ın belirttiği gibi bir sonraki kritik soru, bulguların daha karmaşık modellerde tekrarlanıp tekrarlanamayacağı. Nihai hedef ise yaklaşımı insanlarda test etmek.
Yıllardır Alzheimer araştırmalarının büyük bölümü, hastaların beyninde karakteristik birikintiler oluşturan beta-amiloid proteinine odaklanıyordu. Son yıllarda amiloidi hedef alan tedavilerin geliştirilmesi ve onaylanması, hastalığın tedavisinde önemli bir dönüm noktası oldu. Erken evre Alzheimer hastalarının bazılarında ilerlemeyi yavaşlatmak mümkün hale geldi. Ancak klinik yararlar hâlâ nispeten sınırlı ve ek tedavi stratejilerine duyulan ihtiyaç oldukça büyük.
Tau’nun özel ilgi çekmesi tam da burada başlıyor.
“Tau dikkat çekiyor; çünkü anormal birikimi ve özellikle ortaya çıkan patolojinin beyin genelinde yayılması nörodejenerasyon ve bilişsel gerilemeyle yakından bağlantılı. Önemine rağmen sabit bir üç boyutlu yapıya sahip olmadığı için özellikle zor bir terapötik hedef olmayı sürdürüyor.”
Bu durum, proteini geleneksel farmakolojik yaklaşımlarla hedef alabilecek moleküller geliştirmeyi zorlaştırıyor.
“Bunu ‘beta-amiloid mi, Tau mu’ şeklinde bir tercih olarak görmemiz gerektiğine inanmıyorum. Alzheimer hastalığı tek bir proteinden çok daha karmaşık”, dedi Skretas.
Skretas’ın değerlendirmesine göre gelecekteki tedaviler tek bir ilaca dayanmak yerine, hastalığın farklı mekanizmalarını ve evrelerini hedef alan kombine ya da sıralı müdahaleleri içerebilir. Böyle bir yaklaşımda amiloidi ve Tau’yu hedeflemek birbirini tamamlayıcı olabilir.
RSQ-020 molekülü ve Tau ile etkileşimi
Araştırmanın en ilginç yönlerinden biri, RSQ-020’nin nasıl çalıştığı. Şimdiye kadarki bulgulara göre molekül Tau ile doğrudan etkileşime giriyor ve proteinin alabileceği konformasyon aralığını değiştiriyor. Molekül, proteinin birikmeye özellikle yatkın bölgelerinin daha az açığa çıktığı, daha kompakt durumları tercih ediyor gibi görünüyor.
“Basitçe söylemek gerekirse, sabit bir ‘kilit’e oturan geleneksel bir ‘anahtar’ gibi çalışmıyor. Bunun yerine Tau’nun farklı biçimler alma olasılığını değiştiriyor ve onu patolojik birikimi destekleyen biçimlerden uzaklaştırıyor”, diye anlatıyor araştırma projesinin başındaki isim.
Bulgular yalnızca yeni agregatların oluşumunun önlenmesiyle sınırlı değil. Ekip, RSQ-020’nin halihazırda oluşmuş patolojik Tau yapılarını da etkileyebileceğine dair işaretler gözlemledi.
Hastaların beyin dokusundan izole edilen, önceden var olan agregatların molekülle inkübe edildiği deneylerde araştırmacılar, çözünmeyen patolojik materyalde önemli bir azalma kaydetti. Ayrıca hücrelerde yeni Tau agregasyonunu tetikleme kapasitesinde belirgin bir düşüş gözlemledi.
Bu gözlem önemli, çünkü molekülün etkilerinin yalnızca yeni patolojik yapıların oluşumunu önlemekle kalmayıp zaten yerleşmiş patolojiyi de etkileyebileceğini gösteriyor. Ancak kesin moleküler mekanizma henüz tam olarak aydınlatılmış değil. Araştırma ekibi RSQ-020 için tek ve belirli bir bağlanma bölgesi haritalamadı. Ayrıca molekülle temas sonrasında Tau proteininin tamamının moleküler akıbetini de henüz bilmiyor.
RSQ-020’nin keşfinin arkasında, yeni ilaçların tanımlanma biçimini değiştirmeyi amaçlayan bir teknoloji platformu var. Yöntem, biyolojik olarak aktif molekülleri keşfetmek için mikroskobik laboratuvarlar gibi işlev gören değiştirilmiş bakterilere dayanıyor.
Araştırmacılar, incelemek istedikleri insan proteinini bakterilere ekliyor. Böylece proteinin sorunlu bir durumda olup olmadığını tespit edebilecekleri bir sistem oluşturuyorlar. Aynı anda bakteriler, başta siklik peptitler olmak üzere çok çeşitli küçük moleküllerden oluşan geniş kütüphaneler üretiyor.
“Her bakteri hücresi aslında ayrı bir minyatür deney gibi çalışıyor. Farklı bir molekül üretiyor ve aynı anda o molekülün sorunu düzeltip düzeltemediğini test ediyor”, diye anlatıyor Skretas.
“Sistemi, işlevsel bir molekül bir hücrenin içinde üretildiğinde bakterinin bunu parlak yeşil bir ışıkla ‘duyurması’ şeklinde tasarladık. Bu sayede devasa bir hücre popülasyonunun içinde aktif molekül barındıran birkaç hücreyi tespit edebiliyoruz.”
Geleneksel ilaç keşfinden farkı büyük. Bu platform, bir proteine en etkili şekilde bağlanan molekülü aramaya başlamak yerine, canlı bir hücrenin içinde gerçekten hangi molekülün işe yaradığını belirlemeyi hedefliyor.
“Bu yaklaşım, kararlı bir yapısı olmayan ve belirli bir bölgeye bağlanma mantığıyla hedeflenmesi zor olan Tau gibi proteinler için özellikle değerli. Bizim için RSQ-020, aynı zamanda bu platformun neler üretebileceğinin ilk kanıtı. Asıl büyük hedefimiz, son derece zor ele alınan proteinleri hedef alan ilaçları keşfetmek için tekrar kullanılabilir bir yöntem yaratmak.”
Üç yıllık ufuk ve kritik sonraki adımlar
RSQ-020 ne zaman insanlar üzerinde ilk klinik denemelere ulaşabilir? Araştırma projesinin başındaki isim temkinli bir iyimserlik taşıyor ve bunun bir hedef olduğunu, kesinlik olmadığını vurguluyor.
Fareler üzerindeki çalışmalar şimdiye kadar gözlenen etkinliği doğrularsa, beyne güvenli ve tekrarlanan uygulamalarla yeterli maruziyet sağlanabilirse ve klinik öncesi geliştirmenin kalan aşamaları başarıyla tamamlanırsa, ilk klinik denemelere geçişi destekleyecek verileri toplamak için yaklaşık üç yıllık bir süre iddialı ama uygulanabilir görülüyor.
Skretas’a göre bundan önce birkaç kritik adım var. Bunlar arasında memeliler üzerinde etkinlik çalışmaları, kapsamlı bir farmakokinetik değerlendirme, uygun dozun belirlenmesi, tekrarlanan uygulama sonrasında güvenlik testleri, ilaç kullanımına uygun bir üretim süreci geliştirilmesi, uygun farmasötik formülasyonun seçilmesi ve gerekli düzenleyici dosyanın tamamlanması yer alıyor.
“Ancak bu aşamada ilaç geliştirmek artık yalnızca bilimsel bir mesele değil. Kaynaklar ve uygulama hızı da bir sorun. Yeterli finansmanla bu faaliyetlerden birkaçı art arda değil, paralel yürütülebilir. Bu da şu kritik soruya yanıt bulmak için gereken süreyi ciddi ölçüde kısaltır: RSQ-020 insanlar için bir ilaç olabilir mi?”
Gelecek perspektifi
Potansiyel uygulamalar Alzheimer hastalığının ötesine uzanıyor. Aynı teknolojik yaklaşım başlangıçta amyotrofik lateral skleroz (ALS) ve SOD1 proteinini hedeflemek için geliştirildi ve bu, ilk tedavinin onaylanmasına yol açtı.
“Hastalar için oldukça olumlu bu gelişme, teknolojimizin nerede daha da büyük bir katma değer sağlayabileceğini ve karşılanmamış büyük bir tıbbi ihtiyaca nasıl yanıt verebileceğini sormamıza yol açtı.”
Araştırma ekibi bunun ardından dikkatini Tau’ya çevirdi.
“Ancak önemli olan, teknolojimizin protein yanlış katlanmasının ya da birikiminin merkezi bir rol oynadığı diğer hastalıklara da uygulanabilmesi. Örneğin Parkinson hastalığındaki alfa-sinüklein gibi.”
Ancak Skretas, bunun her hastalığa otomatik olarak uygulanabilecek bir teknoloji olmadığını, daha çok tekrar kullanılabilir bir ilaç keşfi yaklaşımı olduğunu açıklıyor.
Skretas için artık zorluk, Yunanistan’da uluslararası düzeyde rekabetçi bilimsel araştırma yapılabileceğini kanıtlamak değil. Bu zaten gösterildi. Asıl zor olan, Yunan laboratuvarlarında ortaya çıkan bir keşfin ülke sınırlarının ötesine uzanan perspektiflere sahip, tam kapsamlı bir ilaç geliştirme programına dönüşmesi için koşulların hazır olmasını sağlamak.
“Bizim durumumuzda teknoloji Yunan araştırma laboratuvarlarında geliştirildi, büyük ölçüde son derece rekabetçi Avrupa fonlarıyla desteklendi ve tam da bu geçişi mümkün kılmak için ResQ Biotech’in kurulmasına yol açtı. Şimdi çok daha büyük bir yatırım gerekiyor”, dedi.
Sözlerini şöyle tamamladı: “Bizim için bir sonraki klinik öncesi çalışmaların paralel ve gerekli hızda ilerlemesini sağlayacak kaynakların güvence altına alınması, bir sonraki aşamaya ne kadar hızlı ulaşacağımızı belirleyebilir. Asıl büyük zorluk, yalnızca Yunanistan ve Avrupa’da önemli keşifler yapmak değil. Bunların en iyilerinin burada uluslararası düzeyde rekabetçi şirketlere, sonunda da hastalara ulaşan yeni ilaçlara dönüşebilmesi için koşullar yaratmak.”