Yunanistan'daki cezaevleri tıka basa dolu. Verilen cezalar ağırlaşıyor, parmaklıklar ardında geçirilen süre uzuyor ve mahkûm sayısı hızla artıyor. 10.763 kişilik kapasiteye sahip tesislerde şu an toplam 14.239 mahkûm tutuluyor. Bu rakam, mevcut kapasitenin 3.476 kişi fazlası anlamına geliyor ve aşırı doluluk oranı yüzde 32,3.
Mayıs 2024'ten 2026 ekim ayının ortasına kadar, yani iki buçuk yıldan kısa bir sürede, Yunanistan'ın cezaevi nüfusu 10.371'den 14.239'a yükseldi. Bu, yüzde 37,3'lük bir artış demek. Yükselişin hızı yalnızca ekimin ilk iki haftasında bile açıkça görülüyor: Bu dönemde 465 kişi cezaevine girerken 389 kişi tahliye edildi. Sadece 15 günde mahkûm sayısı 76 arttı. Demokritos Trakya Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde kriminoloji doçenti Kostas Kosmatos'un hesaplarına göre bu eğilim, her ay 150 ila 200 ek mahkûm anlamına geliyor.
Bazı cezaevlerinde mahkûm sayısı, tesislerin kapasitesinin iki katından fazla. Avlona'da 217 kişilik bir tesiste 482 kişi tutuluyor; doluluk oranı yüzde 222,12. Tripoli'de oran yüzde 218,87, Volos'ta yüzde 212,96, Gümülcine'de yüzde 193,83, Kos'ta yüzde 183,93 ve İoannina'da yüzde 181,82. Koridalos'ta durum da çok ağır: 1.222 kişilik yere 2.120 mahkûm sığıyor ve doluluk yüzde 173,49'a ulaşıyor. Benzer oranlar Amfissa'da (yüzde 172,22), Alikarnassos'ta (yüzde 160,95), Drama'da (yüzde 151,67), Patras'ta (yüzde 148,43), Hiyos'ta (yüzde 142,68) ve Larisa'da (yüzde 141,70) kaydediliyor.
Durum öyle bir noktaya geldi ki cezaevi yönetimlerinin kendileri yetkililerden yeni sevkleri sınırlamasını istiyor. Kosmatos'un aktardığına göre, Eylül 2025'ten bu yana Trikala ve Larisa cezaevleriyle ilgili savcılıklara resmi bildirimler gönderildi; bu cezaevlerinde mevcut bütün yerler dolmuş. Kosmatos, cezaevlerinin kendilerinin resmen daha fazla mahkûm alamayacaklarını ilan ettiğini dedi.
'Cezai Balon' ve Bir Yasama Fırtınası
Yaşanan aşırı doluluğun arkasında 'belirli ve bilinçli tercihler ile yasama girişimleri' olduğunu söylüyor Yunanistan Suç ve Toplumsal Denetim Araştırmaları Derneği başkanı ve Panteion Üniversitesi yardımcı doçenti Margarita Gasparinatu. İnsan onurunu geri plana iten, 'cezaevi cezaevidir' ve 'müebbet gerçekten müebbet anlamına gelmeli' gibi sloganları öne çıkaran cezalandırıcı bir yaklaşım tarif ediyor.
Yunanistan Ceza Avukatları Birliği Başkanı ve Atina Ulusal ve Kapodistriyan Üniversitesi Hukuk Fakültesi emeritus profesörü İlias Anagnostopulos, krizin kaynağını ceza adalet politikasında arıyor. Sürekli yasal değişikliklerin ve giderek ağırlaşan cezaların yarattığı bir 'cezai balon' tarif ediyor. Anagnostopulos'a göre, yasal tepki neredeyse her zaman aynı: Yeni bir ağır suç ihdas etme vaadi.
Buna bir de Anagnostopulos'un 'kovuşturma balonu' dediği durum ekleniyor; yetkililer çoğu zaman en baştan en ağır suçlamayı tercih ediyor. Anagnostopulos, 'Birini tehlikeye atmaktan değil, koşullu kastla adam öldürmeden söz ediyoruz' diyor. Sonuç, soruşturma makamlarında iş yükü birikmesi ve davalarda gecikmeler.
Aynı zamanda art arda yapılan değişiklikler hukuki belirsizlik yarattı. Hangi hükmün uygulanacağını hâkimler bile belirlemekte zorlanıyor. Anagnostopulos, 'Bu yaklaşım, bir ceza adalet sisteminin hem suçla mücadelede hem de hakları koruma görevini yerine getirmede nasıl etkin işleyebileceğine dair derin bir anlayış eksikliğini ortaya koyuyor' diyor.
Yasal değişikliklerin ölçeği, Kosmatos'un aktardığı rakamlara yansıyor. 2019'dan bu yana Ceza Kanunu 18 yasayla değiştirildi. Bu değişiklikler 169 maddeyi etkileyen 269 müdahale şeklinde gerçekleşti ve bu, kanunun yaklaşık yüzde 40'ına denk geliyor. Maddelerin 105'i bir kez, 64'ü ise iki ila beş kez değiştirildi. Yalnızca üç yasal müdahale, toplam 197 değişikliğin, yani yaklaşık yüzde 73'ünün kaynağı.
Kosmatos, 'Ceza mevzuatı, bir tür sürekli tekrarlanan bir uğraşa dönüşmüş gibi görünüyor' diyor. Bu temponun karşılığı, her yıl 38 madde değişikliği; yani neredeyse her 10 günde bir değişiklik.
Sonuçlar cezaevi nüfusunda şimdiden görülüyor. 2016'da yaklaşık 9.800 olan mahkûm sayısı, 2026 ekim ortasında 14.239'a çıktı. Hapis cezasını çeken kişilerdeki artış ise daha da belirgin: Bu sayı 600'den 3.766'ya yükseldi.
Bunların 1.480'i iki yıla kadar hapis cezası nedeniyle parmaklıklar ardında. Önceki yasal çerçeve altında bu cezalar ertelenebilir ya da alternatif cezalara çevrilebilirdi. Çocuk mahkûm sayısı da keskin biçimde arttı: 30 civarından 122'ye çıktı. Ayrıca 2026'da bir yüzde 20'lik artış daha yaşandı.
Kosmatos ise bunun yalnızca başlangıç olduğu uyarısını yapıyor. 5090/2024 sayılı Yasa'nın tam etkisi henüz ortaya çıkmadı, çünkü birçok dava hâlâ daha eski ve daha yumuşak hükümlere göre yargılanıyor. Daha sert kurallar esas olarak 1 Mayıs 2024 ve sonrasında işlenen fiillere uygulanıyor.
Kosmatos, 'Rakamlara şimdiye kadar yansıyan sorun, bu anlamda, önümüzdeki dönemde yaşanacaklara kıyasla hâlâ sınırlı' diye uyarıyor.
Hukuk doktoru ve avukat Eftichis Fitrakis, bu değişikliklerin günlük hayattaki etkisini anlatıyor. Fitrakis, 5090/2024 sayılı Yasa'yı ceza yaptırımlarının sertleştirilmesinde bir dönüm noktası olarak tanımlıyor.
Fitrakis, 'Tek hâkimli asliye ceza mahkemelerinde yargılanıp doğrudan cezaevine gönderilen insanlar görüyorsunuz' diyor; bir, iki ya da üç aylık cezalar aldıklarında bile.
Bu arada koşullu salıverilmenin daha sıkı uygulanması, mahkûmları daha uzun süre parmaklıklar ardında tutuyor. Koşullu salıverilme, belirli şartlara bağlı olarak cezanın tamamlanmadan cezaevinden çıkabilme imkânı anlamına geliyor. Kosmatos, bazı mahkûmların tahliye edilmeden önce ikinci, üçüncü hatta beşinci başvuruyu yapmak zorunda kaldığını ve böylece cezalarının neredeyse tamamını çektiğini anlatıyor.
Daha fazla kabul, daha az tahliye ve giderek daha fazla aşırı dolu tesisler artık bir örüntü haline geldi.
Fitrakis'in duruşmalarda duyduğunu söylediği karakteristik bir cümle var: 'Bari biraz da olsa içeride kalsınlar.' Bu sözler, yakın zamanda yapılan Bakanlar Kurulu toplantısında Adalet Bakanı Yorgos Floridis'in 'Herkes içeride' ifadesinden pek uzak değil.
Kosmatos bunu, birkaç yıl önce akla bile gelmeyecek bir uygulama olarak niteliyor. Yalnızca birkaç aylık cezası olan kişiler için bile ağır bir toplumsal damgaya yol açıyor.
Mahkeme Kararları, 1.250 Başvuru ve Strazburg ile Bir 'Boşanma'
Yunanistan, cezaevi koşulları nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nden (AİHM) mahkûmiyet kararları almaya devam ediyor. Demokritos Trakya Üniversitesi Hukuk Fakültesi doçenti ve AİHM bölüm başkanı İoannis Ktistakis'e göre, 2026'da Yunanistan aleyhine en az 17 karar kaydedildi. Strazburg'daki mahkemede Yunanistan'a karşı bekleyen davaların yüzde 53'ü, yani yaklaşık 1.250 başvuru, tutukluluk koşullarıyla ilgili.
Ktistakis, 'Bu rakamlar yalnızca artan bir yargı iş yükünü göstermiyor. Israrlı ve yapısal nitelikte bir sorunu yansıtıyorlar' diyor.
Eski AİHM Başkanı ve Atina Ulusal ve Kapodistriyan Üniversitesi uluslararası hukuk profesörü Linos-Alexander Sicilianos ise Strazburg mahkemesinin uyguladığı standartlara dikkat çekiyor.
Mahkeme 2016'da verdiği bir kararda, ortak bir hücrede kişi başına üç metrekareden az alan bulunmasının, İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi'nin 3. maddesinin ihlali konusunda güçlü bir karine oluşturduğunu tespit etti. Bu madde, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muameleyi yasaklıyor. Mevcut alan üç ila dört metrekare arasında olsa bile mahkeme aydınlatma, havalandırma, hijyen, mahremiyet ve açık hava egzersizine erişim gibi unsurları inceliyor.
Yunanistan'ın Strazburg ile ilişkisi, ülkenin cezaevi politikası ile Avrupa Konseyi'nin ilkeleri arasındaki bir 'boşanma' olarak nitelendiriliyor. Bunu, Demokritos Trakya Üniversitesi sosyal politika profesörü ve Yunanistan Suç ve Toplumsal Denetim Araştırmaları Derneği yönetim kurulu üyesi Nikos Kulouris söylüyor.
'Cezaevi patlaması' uyarıları 1990'da zaten yapılıyordu. Aradan 36 yıl geçti ve Yunanistan hâlâ Avrupa'nın gözetimi altında. 2011'den bu yana Avrupa Konseyi'ne bağlı İşkencenin Önlenmesi Komitesi, 'mahkûmların sadece depolanması' uygulamasını kınıyor.
Kulouris, komitenin koşullara ilişkin karakteristik tarifine atıfta bulunarak, 'Birçok mahkûm kaderine terk ediliyor' diyor.
Fitrakis, bu 'boşanmanın' bir mali bedeli olduğuna da dikkat çekiyor. Mahkeme kararlarının ötesinde, tazminat ödemeleri içeren onlarca dostane uzlaşma yaşandı. Ayrıca yabancı yargı makamları, Yunanistan'ın cezaevi koşulları nedeniyle 50'den fazla kişiyi Yunanistan'a iade etmeyi reddetti.
Fitrakis, 'Toplam maliyet 2,5 milyon euroya ulaşıyor' diyor.
2030'un Cezaevleri Şimdiden Doluyor
Hükümetin aşırı dolulukla ilgili yanıtı, daha fazla cezaevi inşa etmek.
2025-2030 Eylem Planı, sekiz yeni ıslah tesisi ve 6.800 kişilik ek kapasite öngörüyor. Buna karşılık Koridalos, Alikarnassos, Neapoli, Halkida ve İoannina'daki beş eski cezaevinin kapatılması planlanıyor. Ülkenin toplam cezaevi kapasitesinin 14.500 kişiye ulaşması bekleniyor.
Sorun şu ki Yunanistan'da zaten 14.239 mahkûm var.
Kosmatos, mahkûm nüfusunun yılda yaklaşık 2.000 kişi artmaya devam etmesi halinde yeni tesislerin tamamlanmadan yetersiz kalacağını uyarıyor.
Kosmatos, 'Bize 30.000 kişilik toplam kapasiteyle 30 cezaevi daha inşa etmeyi planladıklarını söylemeleri gerekir' diyor. Bu, hapse dayalı yaklaşımın genişlemesinin, sonu görünmeyen şekilde her zaman daha fazla cezaevi gerektireceğini gösteriyor.
Yunanistan Kamu Denetçisi Andreas Potakis, 'Ne kadar çok cezaevi inşa edersek o kadar çok dolduracağız' diyor. Potakis, hükümetin planını 'dengesiz ve aşırı derecede inşaata odaklı' olarak niteliyor.
Potakis, cezaevi yönetiminin 2019'da Vatandaşın Korunması Bakanlığı'na devredilmesinin ardından ortaya çıkan kurumsal bir çelişkiye de dikkat çekiyor.
Potakis'e göre, 'Bir bakan yasaları yapıyor ve bunu hızlı bir tempoyla yapıyor'. Diğer bakan ise bunların sonuçlarıyla başa çıkmak zorunda kalıyor.
Potakis'e göre çözüm yolu, ceza sisteminin yeniden gözden geçirilmesi, cezaevinde geçirilen sürenin azaltılması ve toplum hizmeti ile elektronik izleme uygulamalarının genişletilmesinden geçiyor. Bu yaklaşımlar, Avrupa Konseyi İşkencenin Önlenmesi Komitesi'nin Mart 2026 tarihli raporunda da savunulan yöntemler arasında yer alıyor.
