Ukrayna'daki savaş, Rusya korkusunun artması ve ABD'nin Avrupa'nın savunmasına yönelik taahhütlerinin belirsizliği, savunma harcamalarını artırma baskısı yaratıyor. Ancak Avrupalıların bu yöne yönelmesinin bir bedeli olacak. Bu bedeli, zaten sokaklara dökülmüş olan yurttaşlar 2028'den sonra daha sert hissedebilir.
Ortalama olarak Avrupa Birliği'nin (AB) 27 ülkesindeki savunma harcamaları, 2021'de GSYH'nin yüzde 1,3'ünden 2024'te yüzde 1,5'e yükseldi. Rusya'ya coğrafi olarak yakın ülkelerde artış özellikle büyük oldu. Estonya'nın askeri harcamaları GSYH'nin yüzde 2,0'ından yüzde 3,7'ye, Polonya'nınki ise yüzde 1,6'dan yüzde 2,9'a çıktı.
Ancak artışlar AB'nin nispeten küçük bir grup ülkesinde yoğunlaştı. 2021-2024 döneminde savunma harcamaları Slovakya, Portekiz ve İspanya gibi ülkelerde genel olarak sabit kaldı. Yunanistan, Bulgaristan ve İtalya gibi ülkelerde ise azaldı. Savunma harcamalarının 2025-2028 döneminde daha da artması bekleniyor.
Komisyon, ülkelerin üzerinde anlaştıkları mali yoldan sapmadan savunmaya yatırım yapabilmesi için birkaç önlem devreye aldı. Bunların en önemlisi ulusal kaçış maddesi (NEC) oldu.
Bu madde, 2025-2028 dönemi için ek savunma harcamalarında yıllık olarak GSYH'nin yüzde 1,5'ine kadar sapmaya izin veriyor. Sapma, 2021 referans yılındaki harcama düzeyine göre hesaplanıyor. Bazı ülkeler için ise 2024 referans yılı esas alınıyor.
Dönem içinde yapılan savunma malzemesi tedarik sözleşmeleri, ödemeler daha sonra yapılsa bile uygun olmaya devam ediyor.
Ekim 2026 itibarıyla 18 üye devlet ulusal kaçış maddesini devreye almıştı. Bu ülkeler şunlar: Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Hırvatistan, Çekya, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Almanya, Yunanistan, Macaristan, Letonya, Litvanya, Polonya, Portekiz, Slovakya, Slovenya ve İspanya.
Haziran 2026'dan itibaren ulusal kaçış maddesinin sağladığı esneklik, ithal fosil yakıtlara bağımlılığı azaltan bazı önlemleri de kapsayabiliyor. Bu önlemler için 2026-2028 dönemi boyunca yıllık GSYH'nin yüzde 0,3'ü, toplamda ise yüzde 0,6'sı üst sınır olarak öngörülüyor.
Gerçekte ise bu mali alan, savunma harcamalarındaki artışın beraberinde getirdiği mali konsolidasyon baskılarını yalnızca erteliyor.
Viyana Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü'nün bir çalışmasına göre, esnekliğin 2028'den sonra sona ermesinin ardından üye devletler, AB mali kurallarına uymak için mali ayarlamalar yönünde artan baskılarla karşılaşacak. En büyük konsolidasyon gereksinimleri ise yüksek kamu borcu ve büyük açıkları olan ülkelerde yoğunlaşacak.
Orta vadede, daha yüksek savunma harcamalarını sürdürmek ve aynı zamanda AB mali çerçevesine uymak; ya daha yüksek vergi ya da savunma dışındaki alanlarda daha düşük harcama ya da ikisinin bir kombinasyonunu gerektirecek. Bu durum, kaynakların savunma ile iklim ve dijital dönüşüm yatırımları ve sosyal harcamalar arasında nasıl paylaştırılacağı konusunda ikilemler yaratıyor.
Yüksek kamu borcuna sahip bazı üye devletlerin ulusal kaçış maddesini hiç devreye almadığına ya da bu maddenin savunma harcamaları için sağladığı esnekliği yalnızca sınırlı ölçüde kullandığına dair işaretler şimdiden var. Örneğin İtalya maddeyi hiç devreye almadı, Portekiz ise sınırlı kullanıyor.
Ekonomist ve raporu hazırlayanlardan Philipp Heimberger'in sunduğu makul bir açıklama şu: Bu ülkeler, muafiyet döneminde yapılacak her ek borçlanmanın mali konumlarını zayıflatacağını ve maddenin sona ermesinden sonra ayarlama taleplerini artıracağını öngörüyor.
Aşırı Açık Prosedürü'ne tabi olup ulusal kaçış maddesini devreye alan Avusturya gibi ülkelerde, daha yüksek savunma harcamaları bu prosedürden çıkışı geciktirebilir. Çünkü ek harcamalar yine toplam bütçe açığına dahil ediliyor ve açığın GSYH'nin yüzde 3'ünün altına indirilmesi için gereken süre uzayabiliyor.
Rapora göre Yunanistan ve İspanya gibi yüksek kamu borcuna sahip ülkelerde, borç sürdürülebilirlik analizinin (DSA) borcun makul ölçüde azalan bir seyir izlemesini şart koşması, kamu borcunun GSYH'ye oranındaki bu kadar uzun süreli bir artışa çok az alan bırakıyor.
Bu nedenle mali ayarlama döneminin uzatılması, dönem sonunda gereken yapısal birincil dengeyi neredeyse hiç değiştirmiyor. Ek yıllar esas olarak, gerekli mali konuma ulaşılması gereken yıllık hızı azaltıyor. Mali konumun kendisini ise önemli ölçüde değiştirmiyor.
Avrupa Parlamentosu adına çalışmayı hazırlayan bilim insanları, daha yüksek askeri harcamaların uzun vadede GSYH'yi artırmadığı, ancak devletin borçlanma maliyetini yükselttiği durumda kamu borcunun gidişatını ciddi biçimde kötüleştirebileceğini ortaya koydu. Bu etki özellikle yüksek borçlu ülkelerde görülüyor.
Yunanistan'ın savunma sanayi üretimi sınırlı ve büyük ölçüde ithal silah sistemlerine bağımlı. Bu nedenle savunma harcamalarının önemli bir kısmı yurt dışına gidiyor. Bu durum, yerli üretime ve Yunan GSYH'sine doğrudan faydaları sınırlıyor.
Philipp Heimberger'in belirttiğine göre uyum baskıları özellikle sosyal koruma harcamalarında yoğunlaşabilir. Bu harcamalar AB'de devletin toplam harcamalarının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor.
Daha yüksek savunma harcamalarını (büyük) harcama kesintileriyle finanse etmek, yalnızca ekonomik faaliyeti daraltmakla kalmayacak. Aynı zamanda siyasi açıdan da tartışmalı olacak ve siyasi istikrarsızlık riskini artıracak.
Ulusal kaçış maddesinin ithal fosil yakıtlara bağımlılığı azaltan önlemlere genişletilmesi, enerji güvenliği yatırımlarını destekleme alanı yaratıyor. Yeşil kamu yatırımları büyüme üzerinde görece güçlü olumlu etkiler yaratabilir ve verimliliği artırabilir. Fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması, ayrıca fosil yakıt fiyatlarındaki ani değişimlerden kaynaklanan gelecekteki enflasyon baskılarına maruz kalmayı da sınırlayabilir.
Tarihsel olarak yeniden silahlanma dönemleri genellikle daha yüksek vergilendirme ile artan bütçe açıklarının bir kombinasyonuyla finanse edildi. Vergi gelirleri ve vergi oranları ise çoğu zaman uzun yıllar yüksek seviyelerde kaldı.
Bu, Avrupa hükümetlerinin bütçelerinde yapısal olarak daha yüksek savunma harcamalarını yer almasını istemesi ve aynı zamanda eğitim, sağlık, iklim eylemi ve sosyal koruma gibi diğer önemli mali öncelikleri de sürdürmek istemesi anlamına geliyor. Bu durumda sürekli vergi artışlarının mali tepkilerinin bir parçası olması muhtemel.
Heimberger'e göre, ek vergi yükünün daha büyük bölümünü ekonomik açıdan güçlü grupların üstlenmesi, olumsuz ekonomik etkilerin sınırlanmasına yardımcı olabilir.
