Yunanistan'a Parthenon'dan bir parçanın iadesini öngören tarihi anlaşma, İtalya'da hukuki bir itirazla karşı karşıya. Bu durum, anlaşmanın British Museum'daki Parthenon Heykelleri'nin birleştirilmesi için emsal olup olamayacağı sorusunu gündeme getiriyor.
2.500 yıllık Fagan Fragmanı, 2022'de İtalyan ve Yunan makamları arasında varılan bir anlaşmanın ardından Palermo'daki bir arkeoloji müzesinden Atina'ya taşındı. Yunanistan'da bu iade, antik anıtın parçalarını bir araya getirmek yönünde önemli bir adım olarak karşılandı. Yetkililer, bu adımın Londra'daki kalan Parthenon Heykelleri'nin de geri dönmesinin önünü açabileceğini öne sürdü.
Ancak İtalya'da açılan bir hukuk davası şimdi bu düzenlemenin yargı denetimine tabi tutulmasını istiyor. Dilekçe, kamuya ait kültürel mülk sayılan bir eserin nasıl olup da kalıcı olarak başka bir ülkeye devredilebildiğini sorguluyor.
İtiraz, anlaşmanın hukuki sorunlarla karşılaşabileceğini ve fragmanın Atina'daki uzun vadeli varlığının incelemeye açılabileceğini gündeme getiriyor.
Hukuki itiraz Parthenon parçasının nasıl devredildiğini sorguluyor
Dilekçeyi, İngiltere'de yaşayan arkeolog Dr. Mario Trabucco della Torretta verdi. Trabucco della Torretta, Londra'daki British Museum'da bulunan Parthenon Heykelleri'nin iadesine yönelik anlaşmalara kamuoyu önünde karşı çıkıyor.
Dilekçeye göre İtalya makamlarının, Fagan Fragmanı'nın Yunanistan'a hangi hukuki dayanakla devredildiğini açıklaması gerekiyor. Ayrıca düzenlemenin, kamuya ait kültürel mirası koruyan yasalara uygun olup olmadığının da netleştirilmesi isteniyor.
Dilekçede mahkemelerden, anlaşmanın fiilen İtalya'nın kültürel mülkiyetinin kaybıyla sonuçlanıp sonuçlanmadığını incelemesi isteniyor. Düzenlemenin yürürlükteki miras yasalarını ihlal ettiği tespit edilirse, makamların eserin geri alınması için adım atıp atmayacağı sorusuyla karşılaşabileceği belirtiliyor.
Trabucco della Torretta, kültürel mirasın iadesine ilişkin kararların kamuoyu tartışmasına ve uygun hukuki süreçlere tabi tutulması gerektiğini savundu.
“İade, kültürel bir soru olduğu kadar siyasi bir sorudur” diyen Trabucco della Torretta, yeterli kamuoyu desteği olursa miras yasalarının yasama organları tarafından değiştirilebileceğini savundu.
2022'de varılan düzenlemenin, kendisinin hak ettiğine inandığı daha geniş tartışma olmadan konuyu kapattığını da belirtti.
Şikâyet tek başına anlaşmanın hukuka aykırı olduğunu ya da Yunanistan'ın fragmanı iade etmek zorunda olduğunu ortaya koymuyor. Sonuç, İtalya makamları ve mahkemelerin inceleyeceği hukuki meselelere bağlı olacak.
Fagan Fragmanı'nın Parthenon'dan Atina'ya yolculuğu
Fagan Fragmanı, Atina'daki Akropolis'teki Parthenon'dan çıktığı düşünülen küçük bir heykel parçası.
Parçanın 19. yüzyılın başlarında, Osmanlı Devleti'nde büyükelçilik yaparken anıttan pek çok heykelin çıkarılmasını ayarlayan İngiliz diplomat Lord Elgin tarafından, muhtemelen oradan alındığı düşünülüyor.
Fragman daha sonra diplomat ve antikacı Robert Fagan'ın eline geçti. Fagan'ın ölümünün ardından dul eşi, parçayı zamanla Sicilya'nın Palermo kentindeki Antonino Salinas Bölge Arkeoloji Müzesi'nin parçası haline gelen bir koleksiyona bıraktı.
Yunanistan, 2022'de İtalyan makamlarla anlaşmaya varılmadan önce yıllarca iade talebinde bulundu.
Fragman başlangıçta, iki taraf kalıcı bir çözüm üzerinde çalışırken ödünç verme düzenlemesi kapsamında Atina'ya gönderildi. Daha sonra Akropolis Müzesi'ndeki varlığının kalıcı olduğu açıklandı.
Akropolis Müzesi düzenlemeyi kalıcı emanet olarak tanımladı. Müze, Yunan devletinin Parthenon Heykelleri tartışmalarında geçmişte reddettiği hibe, ödünç ya da satın alma gibi terimlerden bilerek kaçındı.
Yunan hükümeti anlaşmayı, ülkenin anıtın dağılmış heykel süslemelerini yeniden bir araya getirme çabasında önemli bir gelişme olarak memnuniyetle karşıladı.
Anlaşmanın Londra'daki Parthenon Heykelleri açısından önemi
Hukuki itiraz, küçük fragmanın ötesinde sonuçlar doğuruyor. Çünkü 2022'deki düzenleme, Yunanistan ile British Museum arasındaki uyuşmazlığı çözmek için olası bir model olarak gösteriliyor.
Yunanistan uzun süredir Londra'da bulunan Parthenon Heykelleri'nin iadesini istiyor. Atina, eserlerin tek bir anıta ait olduğunu ve Atina'da bir araya getirilmesi gerektiğini savunuyor.
British Museum, heykelleri yasal olarak elinde tuttuğunu savunuyor. Müze daha önce, bazı eserlerin Yunanistan'da sergilenmesine izin verirken müzenin mülkiyetini koruyabilecek düzenlemelerin olasılığını incelemişti.
Temel engellerden biri, müzenin koleksiyonundaki eserleri sınırlı istisnalar dışında kalıcı olarak elden çıkarma yetkisini kısıtlayan 1963 tarihli British Museum Yasası (British Museum Act 1963).
Yunanistan ise heykeller için geleneksel ödünç verme düzenlemesine tutarlı biçimde karşı çıkıyor. Atina, Londra'daki eserlerin haksız yere çıkarıldığını savunuyor; bu nedenle bir ödünç anlaşmasını kabul etmenin, British Museum'un eserler üzerindeki mülkiyetini tanımak anlamına gelebileceğini belirtiyor.
Fagan Fragmanı anlaşması ise farklı bir yaklaşım sunuyor gibi görünüyordu. Eser, geleneksel bir mülkiyet devri ya da ödünç olarak tanımlanmadan Atina'da kalıcı olarak kalmasına olanak tanıyordu.
Bu tür düzenlemelerin destekçileri, rakip hukuki görüşleri uzlaştırmanın ve kültürel eserlerin kökenlerine dönmesine izin vermenin potansiyel bir yolu olarak görüyor.
İtalya'daki şikâyet ise bu yaklaşımın hukuki açıdan ne kadar dayanıklı olduğu sorusunu gündeme getiriyor.
İtirazın sonunda anlaşmayı etkileyip etkilemeyeceği ya da Parthenon Heykelleri üzerindeki gelecekteki müzakereleri şekillendirip şekillendirmeyeceği belirsiz. Şikâyet transferi otomatik olarak geçersiz kılmıyor; British Museum uyuşmazlığı açısından olası sonuçlar, İtalyan yargılamasının sonucuna ve Londra koleksiyonunu yöneten ayrı hukuki çerçeveye bağlı olacak.
Yunanistan için ise dava, Parthenon Heykelleri'nin iadesini kolaylaştırabilecek hukuki mekanizmalara ve kültürel mirasın iadesine ilişkin daha geniş uluslararası tartışmaya yeniden dikkat çekiyor.
Asıl soru, rakip mülkiyet iddialarını dengelemeyi amaçlayan düzenlemelerin, antik eserlerin kökenindeki ülkelere kalıcı olarak dönüşünü sağlarken hukuki incelemeye dayanıp dayanamayacağı.
