Yunanistan'da bilimsel araştırmanın yıllardır süren yetersiz finansmanı sorununu, beş üniversite okulundaki öğretim ve araştırma personeli (ΔΕΠ) derneği ELİDEK (Yunanistan Araştırma ve İnovasyon Vakfı) yönetimine taşıdı. Derneklerin temsilcileri Ulusal Metsovio Politeknik (ΕΜΠ), Atina Kapodistrias Üniversitesi'nin Felsefe ve Pozitif Bilimler fakülteleri ile Ege Üniversitesi'nden geliyor.
Görüşme, ΔΕΠ derneklerinin talebi üzerine gerçekleşti. Yunan öğretim ve araştırma personeli federasyonu ΠΟΣΔΕΠ'in yürütme sekreterliği de toplantıya çağrıldı. Beş derneğin görüşme sonrası açıklamalarına bakılırsa tablo hâlâ belirsiz. Yeni araştırma projelerinin finansmanı donmuş durumda ve kurumun varlığına dair bir belirsizlik de sürüyor.
Öğretim üyeleri ve araştırmacılar temel bir soru sordu, ancak net bir yanıt alamadı: Yaklaşık üç yıldır «donmuş» olan yeni araştırma projeleri çağrıları ne zaman yapılacak? Bunun sonucunda kamu üniversitelerindeki araştırma ekipleri sürekli belirsizlik içinde ve finansman beklentisi yok. Ücretsiz çalışma, ek iş yapma ya da yurt dışına gitme, çoğu genç araştırmacının önündeki tek seçenek.
Avrupa programları da bir çıkış yolu sunmuyor. Horizon gibi programlarda başarı olasılığı çok düşük, rekabet ise hem çok yoğun hem de dengesiz.
Kurak tablo
Beş derneğin açıklamasına göre ELİDEK, öğretim üyesi ve araştırmacılar ile doktora sonrası araştırmacıların finansmanı konusunda hiçbir taahhütte bulunmadı. Kurum yönetimi, derneklere bir çağrı takvimi de veremedi ve yalnızca sabretmelerini önerdi. Ancak çoğu kişi için sabır tükenmiş durumda. ELİDEK'in en son (4.) araştırma projesi çağrısı kasım 2023'te yayımlandı. Doktora sonrası araştırmacılara yönelik süreç ise 2024 yılının haziran ayında kapandı. O tarihten bu yana yeni bir çağrı yapılmadı.
Varilin dibini kazımak
ELİDEK'in taahhüt ettiği tek çağrı yalnızca doktora adaylarına yönelik ve 2026 yılı içinde duyurulması planlanıyor. Bu çağrıdaki 6,9 milyon euroluk bütçe yeni bir finansman kaynağından gelmiyor. Kurum, eski yılların programlarından kullanılmayan kaynakları bir araya getirerek bu parayı «varilin dibini kazıyarak» topladı. Nitekim kasım ayının ortasında, kalkınma bakan yardımcısı Stavros Kalafatis'in kararıyla bu tutarın doktora adaylarına burs olarak ayrılmasına ilişkin onay Hükümet Gazetesi'nde (ΦΕΚ) yayımlandı. Kararla, ELİDEK'in 2017-2020 yıllarına ait yıllık planlamaları değiştiriliyor. Amaç, kaynakları yeni faaliyetlere yönlendirmek.
Bu çağrı, doktora adayları için yapılacak 6. çağrı olacak ve yıllar sonra ilk kez yapılacak. Kaç bursun finanse edileceği henüz belli değil. Çünkü toplam tutar, her adayın bulunduğu aşamaya göre değişiyor.
Az kişiye kırıntılar
«Bu para aslında kırıntı», diyor in.gr'ye konuşan ΕΜΠ Öğretim ve Araştırma Personeli Derneği'nin başkanı Maria Menegaki. Doktora adayı başına yaklaşık 30.000 euro ortalama maliyet üzerinden hesap yapan Menegaki, paranın yaklaşık 230 bursa karşılık geldiğini söylüyor. Menegaki, «Belki küçük bir üniversitenin doktora adaylarını karşılayabilir» diye ekliyor ve «En trajik olanı, bundan sonrası için hiçbir planlamanın olmaması» diyor. ΔΕΠ ve doktora sonrası araştırma ekipleri için finansman musluğu kapalı kalmaya devam ediyor. Menegaki'ye göre dernekler toplantıdan «cevapsız sorularla ayrıldı, Kurumun geleceğinin ne olacağını bilmeden».
ELİDEK sisin içinde
ELİDEK'in önündeki yol da sisli görünüyor. Derneklere göre yönetim, kurumun işleyişinin sürdürüleceğine dair yalnızca sözlü güvenceler aldı. Kurumun temsilcileri ise Araştırma ve İnovasyon Bakanlığı'nı kurmak için oluşturulan komiteye katılmıyor. Bu bakanlığın kurulacağını Başbakan Kiryakos Mitsotakis açıklamıştı.
Ancak açıklamalar düzeyinde hükümet taahhütte bulunmuş görünüyor. Haziran ayında, Genel Araştırma ve İnovasyon Sekreterliği'nin bağlı olduğu Kalkınma Bakanı Takis Theodorikakos, Avrupa Yatırım Bankası (EIB) ile ELİDEK için yapılan kredi sözleşmesinin genişletildiğini duyurdu. Ulusal katkıyla birlikte bu kaynaklar 2028'e kadar «286 milyon euroya ulaşıyor». Ağustos ayında ise Theodorikakos, kurumun finansmanının 2026-2030 dönemi için bakanlığın Sektörel Kalkınma Programı'na dahil edildiğini açıkladı.
Ancak pratikte para henüz gelmedi. in.gr'nin edindiği bilgilere göre ELİDEK'in kasasında, ikinci kredi sözleşmesinin ilk taksidinden kalan 14 milyon euro bulunuyor. Bu para henüz planlanmadı, çünkü bakanlığın toplam tahsis edeceği tutarın belli olması bekleniyor. Kaynakların yıllara göre dağıtımı için Devlet Genel Muhasebesi ile yürütülen süreç devam ediyor ve yönetim bu sürecin yıl sonuna kadar tamamlanmasını umuyor. Akademik çevre ise ikna olmuş görünmüyor. ΔΕΠ üyeleri, sürekli bir süre baskısı altında işleyen bir kurumdan söz ediyor.
Düzenli bütçe yerine krediler
Toplantıda dikkat çeken unsurlardan biri de şuydu: ELİDEK, 2016'daki kuruluşundan bu yana hiçbir zaman devlet finansmanıyla düzenli bir bütçeye sahip olmadı. Kurum, EIB ile yapılan kredi sözleşmeleriyle ve Kamu Yatırımları Programı üzerinden gelen ulusal katkıyla çalıştı. Kalkınma Bakanlığı'nın planlamasına dahil edilmesi, kurumun ilk kez daha istikrarlı bir finansman temeline kavuşması olarak sunuluyor. Ancak derneklere göre, somut çağrılara dönüşmeyen bir taahhüt kâğıt üzerinde kalıyor.
Horizon: En iyi ihtimalle on başvurudan biri
Ulusal finansmandaki boşluk, araştırmacıları tüm Avrupa'da rekabet anlamına gelen Avrupa programlarına yöneltiyor. Menegaki, «En iyi ihtimalle Horizon'a bir proje önerisi sunduğunuzda başarı şansınız yüzde 10 oluyor ve bu durumda umut var sayılıyor. Genellikle bu oran çok daha düşük oluyor» diye açıklıyor.
Genel Araştırma ve İnovasyon Sekreterliği'nin «Ερευνώ-Καινοτομώ» gibi ulusal programları ise doğası gereği şirketlere öncü bir rol tanıyor. Oysa ELİDEK yalnızca saf araştırmayı finanse ediyor.
Bu arada araştırma finansmanı hem Avrupa hem de ulusal düzeyde giderek daha çok savunmaya kayıyor. Yalnızca Yunan Savunma İnovasyon Merkezi (ΕΛΚΑΚ), 2025 yılı içinde toplam 88,4 milyon euroluk araştırma ve geliştirme projesini duyurdu.
Menegaki ise şöyle diyor: «Çift kullanımlı projeler bile olsa savunma araştırmalarının finansmanını desteklemiyoruz». Ekliyor: «Temel araştırmanın ve insani bilimler gibi finansman açısından popüler olmayan alanların desteklenmesi bizim için çok önemli.»
Sürekli kaynak eksikliğinin bir de başka maliyeti var. Menegaki'nin anlattığına göre araştırmacılar çoğu zaman «ayakta kalabilmek ve araştırmalarına devam edebilmek için» kaynak aramak zorunda kalıyor ve doğrudan ilgilendikleri alanlar dışındaki konularda bile başvuruda bulunuyor.
2010'un yarı bütçesiyle ΕΜΠ
Sorun yalnızca araştırmayla sınırlı değil. ΕΜΠ Öğretim ve Araştırma Personeli Derneği'nin başkanı, «Genel bir yetersiz finansman var ve bu, işleyişimizde büyük sorunlar yaratıyor» diyor. Derneğin Politeknik için topladığı veriler de çarpıcı. Nominal GSYH kriz öncesi düzeyleri aştığı hâlde, üniversitenin yönetim ve işletme giderlerine yönelik düzenli bütçesi 2024'te 2010'a göre nominal olarak yaklaşık yüzde 45 azalmış.
Bunun sonuçları laboratuvarlarda görülüyor. Menegaki'ye göre yıllardır süren yetersiz finansman nedeniyle «şu anda üniversitelerde altyapı ve ekipman konusunda ciddi bir sorun var». Araştırma için ayrılması gereken kaynakların bir kısmı da kurumun kendisinin karşılaması gereken ekipman yenileme ve bakım harcamalarına gidiyor.
Özel üniversitelere kapı açık
Derneklerin kaygılandığı bir diğer konu ise devlet dışı üniversiteler (ΝΠΠΕ). Derneklerin açıklamasına göre toplantıda bu kurumların ELİDEK çağrılarına katılımının dışlanmadığı ve yeni yasal çerçeve uyarınca kamu araştırma kaynaklarını talep edebileceklerinin de göz ardı edilmediği belirtildi. Yönetim ise yalnızca böyle bir ihtimale karşı çıktığını bildirdi. in.gr'nin edindiği bilgilere göre konu bir siyasi karara havale edildi.
Dernekler, araştırma ve ELİDEK için istikrarlı, yeterli ve düzenli kamu finansmanı talep ediyor. Bunun yanı sıra, bütün araştırmacı kategorileri için garantili bütçe ve öngörülebilir takvimli çağrılar istiyorlar. Temel araştırmalar, insani ve sosyal bilimler, bölgesel üniversiteler ile araştırma altyapıları için de özel bir önlem talep ediyorlar. Derneklerin açıklamasında, koordineli girişimlerini sürdüreceklerini ve akademik camiayı taleplerini artırmaya çağırdıklarını belirtiyorlar.
