Bir zamanlar Avrupa, sosyal devletiyle övünüyor ve ABD'nin sert kapitalizmine karşı bir denge unsuru oluşturuyordu. Bugün ise Amerikan modelinin bütün Batı'yı «bulaştırdığı» ve gelir eşitsizliğinin alarm verecek düzeylere tırmandığı görülüyor.
Bu karanlık tablo içinde Yunanistan'ın durumu ciddi kaygı yaratıyor. Ülke, Batı Avrupa'nın en alt sırasına geriliyor.
PNAS dergisinde 2026 kasımında yayımlanan, 57 ekonomistin katkısıyla hazırlanan büyük ölçekli uluslararası bir çalışma, bu tabloyu ortaya koyuyor. «Unpacking transatlantic income inequality» başlıklı araştırma, 1995 ile 2021 arasında 17 gelişmiş ülkede zenginle fakir arasındaki uçurumu haritalandırıyor.
Çalışmanın sonucu bir alarm çanı gibi. Batı ülkeleri eşitsizlik bakımından giderek birbirine benziyor, ancak bu yakınlaşma 1990'lara kıyasla belirgin biçimde daha yüksek bir eşitsizlik düzeyinde gerçekleşiyor. Yunan ekonomisi ise işgücü piyasasında kriz izlerini hâlâ ağır biçimde taşıyor.
Eşitsizlikte ABD–Avrupa ikilemi nasıl bozuldu
Yıllardır gelişmiş dünyada gelir eşitsizliği tartışması net bir ikilem etrafında dönüyordu.
Bir yanda, piyasa güçlerinin keskin eşitsizlikler yarattığı Anglosakson ekonomileri vardı ve bunların başında Birleşik Devletler geliyordu. Diğer yanda ise kıta ve İskandinav Avrupa'sı bulunuyordu. Bu bölgede güçlü sosyal devlet, dengeleyici bir mekanizma olarak işliyordu.
Ancak yeni araştırma, bu geleneksel modelin altüst olduğunu gösteriyor. Araştırmada IOBE ve Atina Ekonomi Üniversitesi'nden Yunan araştırmacılar da yer aldı.
Araştırmacılar, 25-60 yaş arasındaki çalışma çağındaki nüfusa odaklandı. Nüfusun yaşlanması ve eğitim düzeyinin yükselmesi gibi demografik değişikliklerin etkisini ayıkladılar. Bu çerçevede, 1995 ile 2021 arasında 17 ülke arasındaki kullanılabilir gelir eşitsizliği farkının neredeyse yüzde 30 azaldığını tespit ettiler.
Ancak bu istatistiksel «yakınlaşmanın» ardında olumsuz bir gelişme var. Eşitsizliğin ortalaması arttı, çünkü toplumsal uyumun örneği sayılan ülkeler geriledi.
Batı'da uçurum neden büyüyor
Bulgulara göre bu gelişme iki paralel eğilimle besleniyor.
Birincisi, devlet müdahale etmeden önce piyasa gelirlerindeki eşitsizlikler, yani ücretler ve sermaye gelirleri genişledi ve ülkeden ülkeye daha da farklılaştı. Saatlik ücretler yakınsama eğilimi gösterirken, çalışma saatlerindeki, istihdam oranlarındaki ve hane başına çalışan sayısındaki büyük farklar, toplam hane gelirlerinde makası açtı.
İkincisi, vergilerin ve sosyal yardımların eşitsizliği azaltma derecesi ülkeler arasında daha benzer hale geldi. Bunun temel nedeni, güçlü sosyal politikaya sahip ülkelerin yeniden dağıtım müdahalesini sınırlamış olması.
Danimarka ve İsveç örneği çarpıcı. İki ülkede yeniden dağıtım gözle görülür biçimde geriledi. Danimarka'da yeniden dağıtım, 2020'lerin başına kadar neredeyse yüzde 40 azaldı ve bu da nihai eşitsizliğin artmasına yol açtı.
Buna karşılık ABD, eşitsizlik sıralamasındaki birinciliğini sürdürdü. Dikkat çekici bir diğer nokta da şu: Bu eğilimler yalnızca çok zenginleri ilgilendirmiyor. Asıl olarak gelir dağılımının alt yüzde 95'inin belirlediği bir tablo ortaya çıkıyor. Yani orta sınıfla nüfusun en yoksul yüzde 25'i arasındaki uçurum büyüyor.
Yunanistan'ın Avrupa haritasındaki yeri
Yunanistan için çalışma, 2004-2021 dönemini Avrupa'nın EU-SILC anketinin uyumlaştırılmış verileriyle inceliyor. Ülkeyi İtalya, İspanya ve Portekiz ile birlikte Güney Avrupa grubuna yerleştiriyor.
Veriler, Yunanistan'ın eşitlik açısından Batı Avrupa'nın dibinde sürekli yer aldığını doğruluyor. Ülke, İtalya ve İspanya'ya yakın eşitsizlik düzeyleri kaydediyor. Fransa, Almanya, Avusturya ve Belçika gibi Orta Avrupa ülkelerinden ise belirgin biçimde yüksek.
İşgücü piyasasına ilişkin veriler özellikle çarpıcı.
2004-2021 döneminde, özellikle 2010'lardaki derin borç krizi nedeniyle, Yunanistan piyasa gelirlerindeki eşitsizlikte çalışmadaki 17 ülke arasında en büyük artışlardan birini kaydetti.
İşsizliğin fırlaması ve hiç çalışanı olmayan hanelerin hızla artması, emekten elde edilen gelirler arasındaki uçurumu keskin biçimde genişletti.
Dönemin sonuna doğru, 2021'e kadar, kullanılabilir gelir eşitsizliğinde hafif bir gerileme görüldü. Bunda 2015 sonrasında vergilerin ve sosyal transferlerin yeniden dağıtım etkisinin artması ile pandemi dönemindeki olağanüstü destek tedbirleri rol oynadı. Yine de genel tablo hâlâ ağır.
Güney Avrupa'da büyük ve istikrarlı bir düşüş sağlayan Portekiz'in aksine, Yunanistan çok daha sınırlı bir iyileşme kaydetti.
Bundan sonrası
PNAS çalışması, gelir eşitsizliğinin ekonomik gelişmelerin kaçınılmaz bir sonucu olmadığını gösteriyor. Eşitsizlik, her devletin kurumsal tercihleriyle belirleyici biçimde şekilleniyor.
Yunanistan için ise Batı Avrupa'nın en alt sıralarında kalması, işgücü piyasasının kendisi derin eşitsizlikler ürettiğinde devlet müdahalesinin sınırlarını ortaya koyuyor.
Avrupa'nın çekirdeğiyle gerçek bir yakınlaşma, daha dinamik bir ekonomi, istihdama daha yüksek katılım ve daha nitelikli iş fırsatları gerektiriyor. Böylece toplumsal uyum, yalnızca düzeltici devlet hamlelerine dayanmak zorunda kalmaz.