Brüksel, Avrupa Birliği'nden aday ülke olan Sırbistan'a Rus gazının AB topraklarından geçmesine izin verirken AB'ye Rus gazı girişini yasaklıyor. Bu ayrım Avrupa hukukuna yazılmış durumda. AB, Sırbistan'ın Bulgaristan ile bağlantı boru hattına 49,6 milyon euro katkıda bulundu; Avrupa Yatırım Bankası ise 25 milyon euro daha kredi verdi. Aralık 2023'te tamamlanan boru hattı, Rus olmayan tedarikçilere erişimi sağladı. Yine de Şubat 2026'da Rusya, Sırbistan'ın gazının yüzde 80'den fazlasını hâlâ sağlıyordu. Avrupa alternatifi finanse etti. Moskova ise bağımlılığı sürdürdü.
2026/261 sayılı tüzük, Birliğe Rus gazı ithalatını kademeli olarak sonlandırıyor. Mevcut uzun vadeli boru hattı sözleşmelerine ilişkin kısıtlamalar 30 Eylül 2027'de yürürlüğe giriyor. Depolama gereklilikleri uzatmayı gerektiriyorsa bu tarih 1 Kasım olacak. Tüzük, gümrük denetimi altında Bulgaristan üzerinden Sırbistan'a transit geçen Rus gazını yasaklamıyor. Brüksel, Rus gazına kendi pazarını kapatırken aday üyelerine geçişine izin veriyor.
Ankara da aynı durumdan yararlanıyor. TürkAkım, Rus gazını Türkiye üzerinden Güneydoğu Avrupa'ya taşıyor. Azerbaycan gazı ise TANAP üzerinden Türkiye topraklarını geçiyor, ardından TAP ile Yunanistan, Arnavutluk ve İtalya'ya ulaşıyor. Azerbaycan gazı Moskova'ya bağımlılığı azaltıyor, Türkiye'nin transit rolüne bağımlılığı değil. Ankara, güvenilir alternatiflerin olmamasından yararlanmak için ne bir sözleşme ihlaline ne de açık bir tehdide ihtiyaç duyuyor.
Yunanistan, bu bağımlılığı azaltacak altyapıya sahip. LNG, Revithoussa ve Dedeağaç üzerinden giriyor. Yunanistan–Bulgaristan bağlantı hattı ve Bulgaristan'ın Sırbistan'a bağlantısı ise kuzeye erişim sağlıyor. Dikey Koridor, mevcut boru hatlarını, kapasite yükseltmelerini ve sınır ötesi anlaşmaları bir araya getiriyor. Sırbistan ve Kuzey Makedonya'nın iletim operatörleri 4 Eylül'de bu girişime katıldı. Dört ülkenin enerji bakanları ise 6 Ekim'de bağlantı planlarını ilerletti. Bu gelişmeler alternatifleri genişletiyor. Stratejik değerleri ise bir tedarikçi ya da güzergâh arızalandığında sözleşmeli tedarik, ayrılmış kapasite ve uygulanabilir taahhütlerin temel enerjinin akışını sürdürüp sürdürmediğine bağlı.
Akdeniz ise daha fazla derinlik sunuyor. LNG esneklik sağlıyor, ancak küresel arz ve fiyatlara açık kalıyor. EastMed projesi hayata geçirilirse İsrail ve Kıbrıs gazını doğrudan Yunanistan'a taşıyacak. Dikey Koridor da bu gazı kuzeye dağıtacak. Büyük Deniz Enterkonektörü ise Kıbrıs'ı Avrupa elektrik şebekesine bağlayacak. İki proje de bugün işletilebilir kapasite sağlamıyor. Yenilenebilir enerji, depolama ve mevcut bağlantılarla birlikte Avrupa'nın alternatiflerini genişletecekler. Değerleri ise erişimi, işletmeyi ve aksamalara karşı toparlanmayı güvence altına almalarına bağlı.
Atina, fiziksel erişimi Avrupa güvenlik yükümlülüğüne dönüştürmek zorunda. Güvenilir kuzey yönlü arz, Rus kaldıracını zayıflatır, Türkiye transitine bağımlılığı azaltır ve aksama sırasında AB üyelerine ek güzergâhlar sağlar. Yunanistan ise uzun vadeli talebi, iletim gelirlerini, yatırımları ve Güneydoğu Avrupa'nın enerji güvenliğindeki merkezi rolünü güvence altına alır. Brüksel de yasalarının uygulandığı sınırların ötesinde politikalarını uygulama konusunda daha fazla özgürlük kazanır.
Enerji Topluluğu, AB enerji kurallarını komşu ülkelere genişleten, anlaşmaya dayalı bir çerçeve. Topluluk, kriz planlaması ve bölgesel işbirliğini zaten şart koşuyor. Birliğin gaz dayanışma rejimi, hanehalkı ve temel hizmetler dahil korumalı tüketicilere son çare yardım sağlıyor. Ancak üye olmayanlara otomatik olarak eşdeğer sınır ötesi haklar tanımıyor. Şubat 2025'te Enerji Topluluğu Sekreterliği, bu mekanizmalara daha derin entegrasyon çağrısı yaptı.
Almanya, İtalya ve İsviçre ise yasal emsali oluşturdu. Üçlü gaz dayanışma anlaşmaları Mart 2024'te imzalandı ve Mayıs 2026'dan beri yürürlükte. Anlaşma, ciddi kıtlık dönemlerinde yardım öngörüyor. İsviçre, AB üyesi olmadan bu düzenlemeye katılıyor. Bu durumda bağlayıcı acil durum taahhütleri, katılım şartlarını değiştirmeden Birlik dışına da uzanabiliyor.
Brüksel, düzenleyici farkı zaten daraltıyor. 2 Kasım'da Enerji Topluluğu düzenleyicileri, AB gaz şebekesi kurallarının kapasite tahsisi ve birlikte çalışabilirlik konusundaki uzantısını üye devletlerle sınırlara uygulamayı onayladı. Bu karar, 23 Kasım'da önerilecek karar taslağından önce geldi. Bu önlemler sınır ötesi ticareti kolaylaştırıyor. Ancak acil durum tedariki sağlamıyor, kapasite ayırmıyor ve aksamanın mali sonuçlarını paylaştırmıyor.
Eksik olan taahhüt operasyonel entegrasyon. Çeşitlendirilmiş tedarik, alternatif güzergâhlar ve ayrılmış kapasite, kriz anında tek bir hazır sistem gibi işlemeli. Yunanistan, Komisyon, komşu AB üyesi devletler ve nitelikli Batı Balkan hükümetleriyle birlikte katılım öncesi bir enerji dayanışma paktına öncülük etmeli. Ticari tedarikçiler, tam teslimat güzergâhları boyunca gaz sözleşmesi yapmalı ve iletim kapasitesi ayırtmalı. Hükümetler ise acil durum eşiklerini, yardım hacimlerini, tazminatı ve korumalı tüketiciler için önceliği belirlemeli. Eş zamanlı kıtlıklar, üzerinde anlaşılmış tahsis kurallarını devreye sokmalı. Operatörler de kriz sırasında diplomatik müzakereleri yeniden açmadan, bu yükümlülükleri yerleşik yetki çerçevesinde yerine getirmeli.
Elektrik de sınır ötesi dengeleme, acil durum alışverişleri ve sistemin yeniden başlatılması için benzer düzenlemeler gerektiriyor. Bölgenin üretim karması, ithalat bağımlılığı ve şebeke kısıtları ülkeler arasında önemli ölçüde farklılık gösteriyor. Tek başına gaz arzı, endüstriyel sürekliliği ya da şebeke istikrarını güvence altına alamaz.
Dengesizlik, elektrik piyasası düzenlemesine de uzanıyor. AB'nin Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması Ocak 2026'da kesin rejimine geçti. Piyasa entegrasyonu tamamlanmamışken bu mekanizma ithal elektriğe karbon uyum yükümlülükleri getiriyor. Yenilenebilir enerji üreticileri ise gerçek emisyonlarını kanıtlamakta pratik zorluklarla karşılaşıyor. Karbon disiplininin korunması gerekiyor, ancak uyumlu üreticilerin Avrupa pazarına işlevsel erişime ihtiyacı var. Brüksel, düzenleyici yükümlülükleri karşılıklı enerji güvenliği taahhütlerinden daha hızlı genişletti. İkisinin birlikte ilerlemesi gerekiyor.
Brüksel altyapıyı zaten finanse etti. Şimdi ise onu stratejik olarak faydalı kılacak hazırlığı satın almalı: güvenilir kapasiteyi, kritik yükseltmeleri, acil durum tatbikatlarını ve yeniden başlatma kabiliyetini. Harcamalar rekabetçi ihale, şeffaf tarifeler ve doğrulanmış performansla yönetilmeli. Finansman, üzerinde anlaşılan koşullarda kullanılabilir hizmetleri güvence altına almalı. Buna, bekleme kapasitesinin korunması için tazminat da dahil. Ekonomik olmayan projeler ise yalnızca hükümet tarafından belirlenerek stratejik değer kazanmaz.
Katılım koşullu olmalı. Avrupa'dan acil durum garantileri isteyen hükümetler; şeffaf altyapı mülkiyeti, bağımsız düzenleme, doğrulanmış gaz kökeni, uygulanabilir piyasa kuralları ve yaptırım kaçakçılığına karşı önlemler sağlamalı. Demokratik standartlar, yargı bağımsızlığı ve katılım gereklilikleri ise pazarlık konusu değil. Enerji yardımı bağımlılığı sübvanse etmek yerine reformu ödüllendirmeli. Sırbistan için uygunluk, ölçülebilir çeşitlendirmeye bağlı. Avrupa finansmanı yalnızca kullanılmayan kapasite eklemek yerine Rus maruziyetini azaltmalı. Koşullar yerine getirildiğinde yardım uygulanabilir hale geliyor.
Dayanışma koruması hakkı olan Yunan tüketiciler, AB hukuku kapsamında korunmaya devam ediyor. Pakt, acil teslimatlar için tazminatı ve bölgesel bekleme kapasitesi için AB fonlamasını garanti ediyor. Bağlayıcı sözleşmeler ise aksama olmadan önce hacimleri, maliyetleri ve operasyonel yetkiyi belirliyor. Avrupa, Atina'yı maliyetini üstlenmeye bırakırken Yunanistan'a kıtasal bir güvenlik işlevi veremez.
Yunanistan öncülüğündeki bir pakt, üyelik standartlarını gevşetmeden doğrulanabilir çeşitlendirmeyi katılımdan önce uygulanabilir ve karşılıklı enerji dayanışmasının şartı haline getirebilir. Avrupa ise güvenliklerini tehlikeye atan bağımlılıkları kendi sınırları içinde ortadan kaldırmak için sınırlarının ötesinde de yükümlülük üstlenmek zorunda.
Shay Gal, stratejik işler, hükümet ilişkileri ve kamu gücü alanında uluslararası bir stratejik danışmanlık firması olan Line of State'in kurucusu ve yönetici ortağı.
