Pontus Rum toplumunun büyük sarsıntısı
Köşkün tarihi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son yılları ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu döneminde Pontus'taki Rum nüfusun yaşadığı yıkıcı sarsıntıdan ayrılamaz.
Birinci Dünya Savaşı'nı çevreleyen dönemde ve ardından gelen Türk milliyetçi mücadelesi sırasında Pontus Rumları katliamlara, sürgünlere, zorunlu çalışmaya, zulme ve kitlesel yer değiştirmeye maruz kaldı.
Tarihçiler ve Yunan kurumları bu olayları Pontus Rum Soykırımı olarak tanımlıyor; ancak terminoloji ve yorum Türkiye'de ve tarihçiler arasında tartışmalı olmaya devam ediyor.
Açık olan şey, Pontus'taki tarihi Rum varlığının şiddet, sürgün, zulüm ve nihayetinde Yunanistan ile Türkiye arasındaki zorunlu nüfus mübadelesi yoluyla dramatik biçimde azalmasıdır.
Kapagiannidis ailesinden Mustafa Kemal'e
Köşk, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından yaşanan sarsıntılara kadar Kapagiannidis ailesiyle ilişkilendirilmeye devam etti.
1923 Lozan Antlaşması ve Yunan-Türk nüfus mübadelesinin ardından mülk, mübadeleyle bağlantılı taşınmazların genel devri kapsamında Türk devletinin eline geçti.
Köşk, Kapagiannidis ailesi tarafından Mustafa Kemal'e hediye edilmedi.
Mustafa Kemal Trabzon'u 1924, 1930 ve 1937'de ziyaret etti. Türk tarih kaynaklarına göre ilk ziyaretinde köşkten etkilendi.
1931'de Trabzon il yönetimi mülkü kendisine sunmaya karar verdi ve devir aynı yıl tamamlandı.
Köşk daha sonra Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Boysan'a geçti.
1943'te Trabzon belediyesi mülkü satın aldı ve sonunda müzeye dönüştürdü.
Kapagiannidis ve Kostakis aileleri
Kapagiannidis ailesi, Trabzon'un önde gelen bir diğer Rum ailesi olan Kostakis ailesiyle bağlantılıydı.
Soğuksu'da bulunan Kostakis köşkü daha sonra Trabzon Müzesi'nin evi oldu.
Yerel anlatımlar iki aileyi hem akraba hem de ticari rakip olarak tanımlıyor.
Konutları birbirine nispeten yakındı ve rekabetlerine dair hikâyeler yerel gelenekte yaşamaya devam etti.
Böyle bir hikâye iki köşke giden yolu anlatır.
Kapagiannidis ailesinin, komşu Kostakis konutu için inşa edilmiş mevcut yolu uzatabileceği söyleniyor. Bunun yerine Kapagiannidis batıdan ayrı bir güzergâh inşa etmeyi seçti.
Bu durum rekabeti mi yoksa sadece kişisel tercihi mi yansıtıyordu bilinmiyor; hikâye, 20. yüzyılın başındaki dramatik değişimlerden önce Trabzon'un zengin Rum tüccar ailelerinin dünyasına bir bakış sunuyor.
İki tarihi taşıyan bir bina
Köşk 1955, 1963 ve 2005 yılları da dahil olmak üzere birkaç kez restore edildi.
Binanın mimari karakterinin unsurlarını geri kazandırmak ve bozulmayı gidermek için 2023'te kapsamlı bir restorasyon gerçekleştirildi.
Günümüzde mülk müze olarak faaliyet gösteriyor ve Trabzon'un en tanınabilir tarihi yapılarından biri.
Odalarında 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına ait mobilyalar, halılar, porselenler ve ev eşyaları bulunuyor.
Mustafa Kemal ile ilişkilendirilen odalar; yatak odası, yemek odası ve çalışma odası da dahil olmak üzere, kaldığı dönemi yansıtacak şekilde düzenlendi.
Trabzon ziyaretlerini belgeleyen fotoğraflar da sergileniyor.
Ancak Atatürk Köşkü olarak taşıdığı modern kimliğinin altında başka bir tarih yatıyor.
Mustafa Kemal ile ilişkilendirilmeden önce köşk, zenginliği Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde oluşan varlıklı bir Rum ailesi olan Kapagiannidis ailesinin eviydi.
Köşk bu nedenle Trabzon tarihinin iki çok farklı bölümünün kesişiminde duruyor: şehrin tarihi Rum toplumunun refahı ve kültürel varlığı ile Birinci Dünya Savaşı'nın ardından ve 1923 nüfus mübadelesiyle gelen derin demografik ve siyasi dönüşüm.
