Petros Vlassis, Bouboulinas Caddesi'ndeki güvenlik merkezinin çatısında işkence gördü. Bir Volkswagen Beetle'ın gizli bölmesine saklanarak Yunanistan'dan çıkarıldı ve ödünç alınmış bir Galli çocuğun adıyla uçağa bindirildi. Vlassis, Yunan diktatörlüğünü Avrupa Konseyi'nden çıkmaya zorlayan kilit tanıklardan biri oldu. Aradan yarım asırdan fazla zaman geçti. Bu davanın hayatta kalan son tanığı geçmişe bakıyor ve bugünde kutlanacak pek bir şey bulamıyor.
“Kötü niyet ve küçüklük gösterdiler. Soruşturma değil, demagoji yaptılar.”
Yunanistan Dışişleri Bakanı öfkesini bu sözlerle 12 Aralık 1969'da Avrupa Konseyi'nde dışa vurdu. Konsey, askeri cuntayı işkenceyle suçlamıştı. Dışişleri Bakanı için talihsiz olan şey, Bouboulinas Caddesi'nde yaşananlara dair iddiaların yalnızca tanıklık ifadelerine dayanmamasıydı. Genç bir adam olan Petros Vlassis, Strazburg'da ifade vermeden önce vücudundaki işkence izlerini yabancı temsilcilere göstermişti.
21 Nisan 1967 darbesinin ardından Danimarka, Norveç, İsveç ve Hollanda, Avrupa Konseyi aracılığıyla rejimi hedef aldı. Konsey, insan hakları ihlali şikâyetlerini önce genel olarak, sonra giderek daha fazla işkence odaklı biçimde incelemeye başladı. Dört ülke daha sonra Yunanistan'ın örgütten çıkarılması için süreç başlattı. Bu adım, cuntanın Dışişleri Bakanı Panagiotis Pipinelis'in öfkesine yol açtı. Pipinelis, önceki Yunan hükümetlerinde üst düzey bir isimdi.
Pipinelis öfkeyle şöyle konuştu: “Avrupa'nın birliğini güçlendirmek için çalışmak yerine bu ülkeler, demokratik ortodoksi adına dinî bir savaş yürütüyor.” 12 Aralık 1969'da Yunanistan, dışarı atılmadan önce Konsey'den çekildi.
Bu sonucu belirleyen isimler arasında Pericles Korovessis, Giannis Leloudas, Kitty Arseni, Georgios Mylonas ve Petros Vlassis vardı. Bu isimler, Avrupa Konseyi'ne bağlı Avrupa İnsan Hakları Komisyonu önünde ifade verdi ve yaşadıkları işkenceyi anlattı.
Yunanistan içinde kalan tanıklar için ülkeden çıkmak tek başına son derece tehlikeliydi. Bu tehlike yalnızca kendilerini değil, yakınlarını da kapsıyordu. Vlassis'in durumunda hem kendisini hem de yardım edenleri riske atan gizli bir kaçış operasyonu gerekti. Vlassis ve Korovessis, Avrupa'nın ve dünyanın gözünü açmak için bir adım daha ileri gitti. İşkenceyi yeniden canlandıran fotoğraflar hazırlayıp dağıttılar. Bu türden ilk görüntüler bunlardı.
Vlassis, bu fotoğrafların nasıl çekildiğini in.gr'ye anlattı. Görseller, kişisel arşivinin bulunduğu Çağdaş Sosyal Tarih Arşivleri'nin (ASKI) izniyle yayımlanıyor.
Anlatılamayanı sahneye koymak
Vlassis'e göre fotoğraf fikri üç kişiden çıktı: kendisi, Korovessis ve Venedik şubesinin başkanı Alekos Levidis (Panhellenik Kurtuluş Hareketi, PAM). Vlassis, “Bunu yapmaya karar verdik, çünkü Korovessis ile ben ikimiz de işkenceden geçmiştik” dedi.
Levidis kamerayı kullandı. Dördüncü bir adam, Korovessis'in yanında işkenceci rolünü üstlendi. Fotoğraflarda sopayı tutan Korovessis'tir. Vlassis ise mağdur rolünü oynadı.
Vlassis, “Yani bunları kendi elimizle hazırladık” dedi. “Dünyanın dört bir yanına gönderdik, böylece insanlar falakanın ne demek olduğunu ve bunun Yunanistan'da yaşandığını öğrensin.”
Fotoğraflar Mayıs 1969'da çekildi.
İki gözaltı ve Bouboulinas Caddesi'ndeki çatı
Vlassis iki kez gözaltına alındı: Mayıs 1967'de ve yine Mayıs 1968'de. Anlattığına göre suçu mütevazıydı. “Lambrakis Gençliği'nin sadece bir öğrencisiydim” dedi. O dönemde polis ve Fiziksel Güvenlik Birliği, üniversitelerin içinde varlık gösteriyordu ve Vlassis'i oradan tanıyordu.
İkinci gözaltına işe giderken alındı. Kolonaki'de, Lambis Myrivilis'in sahip olduğu fayans ithalatçısı EMCO Ltd'de çalışarak geçimini sağlıyordu.
Bu gözaltını tetikleyen şey, işkence altında alınan tek bir cümleydi. Bir arkadaşına Vlassis'in Rigas Feraios örgütüne üye olup olmadığı ve örgütün gizlice yayımladığı gazeteyi alıp almadığı soruldu. Vlassis hatırlıyor: “Arkadaşı, ‘Gazeteyi ona bir kez verdim’ dedi. Bu yeterliydi. Beni ikinci kez gözaltına aldılar.”
Bu kez Bouboulinas Caddesi'ndeki merkezin çatısında işkence gördü.
Serbest bırakıldığında kendisine artık öğrenci olamayacağı söylendi. “‘Seni ASOEE'den atıyoruz’ dediler. ASOEE, yani okuduğum Atina Ekonomi ve İşletme Okulu. ‘Köyüne dönüp yeni askerlik sınıfının çağrılmasını bekleyeceksin.’”
Bu, Ocak 1969'da oldu. Vlassis o yılın mezunlarıyla birlikte askere alındı ve Korint'e gönderildi. Kuru bir dille, “Dosyam oraya ulaşır ulaşmaz ‘şarkılar’ başladı” dedi.

Beş atış, beş isabet
Ordu'da Vlassis'e hiç tüfek verilmedi. Kendisine verilen tek silah, tatbikatlarda sadece taşıdığı BAR otomatik tüfeğiydi. “Başka bir şey değil.”
Bir gün atış poligonunda bir subay, hedefi kendisinin vurup vurmak istemediğini sordu. Vlassis, silahı olmadığını ve kendisine hiç silah verilmediğini söyledi. “‘O zaman şu yoldaşından bir tane alalım’ dedi.”
Bu yoldaş, aynı köyden bir arkadaşıydı. Teslim ettiği M1 Garand beş mermi alıyordu. Vlassis beşini de attı ve beşi de hedefi buldu.
Vlassis, “Talihsizlik mi, talihlilik mi bilmiyorum, ama hepsi isabet etti” dedi. “O andan itibaren işkence yeniden başladı. Dayaklar.”
Üstleri için sonuç kuşku uyandırıcı bir şeyin kanıtıydı. “Eğitim gören diğerleri hedefi vuramıyordu, hayatında silah tutmamış ben ise hemen vurdum” dedi. “Bulgaristan'a gidip orada eğitim almış olmalıyım, diye karar verdiler.”
Yunanistan'dan kaçış: Amalia Fleming ve gizli yolculuk
Nisan 1969'da hâlâ askerdeyken Vlassis Yunanistan'dan sıyrılarak çıktı. Kaçışı başta Amalia Fleming organize etti. Ona, Hollandalı siyasetçi ve sonradan dışişleri bakanı olacak Max van der Stoel, İngiliz milletvekili Paul Rose ve Amerikalı avukat James Becket gibi isimler de yardım etti.
Hikâye adeta bir film senaryosu gibi: Kifisya'daki bir pastanede gizli buluşma, bir Volkswagen Beetle'ın gizli bölmesine sığınarak geçilen gergin sınır kapısı ve sonunda Avrupa'yı kateden dolambaçlı bir yolculuğun ardından Strazburg'a varış.
Korint'ten sonra Vlassis, “istenmeyenler” olarak anılan bir müfrezeye bağlı olarak Thiva'ya nakledildi. Orada işkence yoktu. “Sadece vaktimizi boşa harcıyorduk” dedi.
Bir gün yürürken tanımadığı bir subay sırtına dokundu. “‘Git biraz izin al’ dedi. Paskalya'dan hemen önceydi. ‘Paskalya izni iste, çünkü hanımın için karo döşemen gerek.’”
Vlassis durumu hemen anladı. “‘Hanım’ın Fleming olduğunu fark ettim’” dedi. İki kez 48 saatlik izin verildi.
Atina'ya varır varmaz onu aradı. “‘Ben Thiva'daki karocuyum’ dedim. O da ‘Hemen gel, çatı terasımı düzeltmen lazım. Hemen’ dedi. Ben de ‘Şimdi mi? Hâlâ üniformam üzerimde. Bir üstümü değiştireyim, geliyorum’ dedim.”
Vlassis varınca Fleming, onu uzun zamandır aradıklarını söyledi. 1968 yazında İsviçre'den sahte pasaport yapmak için bir sahtekâr gelmiş, ama Vlassis'i bulamamışlardı. Sonunda onu Thiva'da bulup haber ulaştıran, Savunma Bakanlığı'nda çalışan Myrivilis'in kız kardeşi oldu.

Peki yurt dışındaki insanlar neden onu arıyordu? Vlassis, Mayıs 1968'de serbest bırakıldıktan sonra Avrupa Konseyi temsilcileri van der Stoel ve Rose ile görüştüğünü ve yaralarını gösterdiğini anlattı. “Bunun üzerine benden Strazburg'a bizzat gelip sorgulanırken aynı şeyleri söylememi istediler.”
Fleming'in planı kâğıt üzerinde basitti. “‘Türkiye'den yola çıkmış bir Amerikalı kadının arabasıyla gideceksin’ dedi. Kadın Nancy Stern'dü. ‘Cenevre'ye gideceksin, diğerleri seni orada karşılayacak ve işi hallederiz.’”
Vlassis tereddüt etti. “‘Hanımefendi, bu Amerikalı kadını tanımıyorum. Gitmem, sen benimle gelmedikçe.’”
Fleming kabul etti. “‘Tamam, ben de geliyorum’ dedi.”
O akşam Fleming, Vlassis'i Laiko Hastanesi yakınındaki bir daireye götürdü. Orada iki üniversite profesörü olan bir Amerikalı çift kalıyordu. Vlassis gecesini orada geçirdi. Ertesi sabah Fleming, kendi kıyafeti olmadığı için ona bir Mikonos tarzı kazak ve kısa kesik asker saçını belli etmemek için yünlü bir bere getirdi.
Amerikalı çift, Vlassis'i Kifisya'daki bir pastanede Fleming ve Nancy Stern ile buluşturmak için arabayla götürdü. Bu kısa yolculuk bile gergindi. 20 Nisan 1969'du; cuntanın ikinci yıl dönümünün arifesiydi ve her yerde polis vardı. “En kötüsü, bir gece önce bana öğretilen beş İngilizce kelimeyi öğrenmiştim. Hiçbir şey bilmiyordum. Bir de Varsos'un nerede olduğunu bilmiyorlardı” dedi. Varsos, ünlü Kifisya pastanesini kastediyordu.
Sonunda buldular. “Bize baktılar. Sonra selam verdiler. Bir arabaya bindik ve yola koyulduk.” Vlassis arka koltukta oturdu; iki kadın ön koltukta oturdu. Stern direksiyondaydı, Fleming yanındaydı.
Tesalya'da bir yerde Fleming ona döndü. “Şimdi” dedi, “bir saklanma yerine giriyorsun.”
Araba bir Volkswagen Beetle'dı; arka koltuğu, bagaj için arkadan açılıyordu. Yer o kadar darydı ki sığabilmek için Vlassis birkaç parça kıyafetini atmak zorunda kaldı. Sınıra yaklaşırken kadınlar sert bir uyarı yaptı: “Dikkatli ol. Bütün araba kapılarını açarlarsa nefes bile alma. Çünkü bizi yakalarlarsa, her şey biter.”
Sınırı geçtiler. Yugoslavya tarafında Vlassis, Fleming'in bir Yugoslav gümrük memuruyla Yunanca konuşup pasaportu damgalamasını söylediğini duydu. Pasaport yabancıydı ve girişin kaydedilmesini istiyordu. Memur, pasaportun sahibini görmek istedi. “İçeride olan adamı çıkar da göreyim” dedi.
Fleming hiç geri adım atmadı. “Çıkaracak bir şeyim yok. Damgalamak için emriniz var mı yok mu? Yoksa dönüp giderim.”
Böylece damga vuruldu ve Galler'den küçük bir çocuk olan “David Thomas”ın girişi kaydedildi. Vlassis, “Yüzümle, yaşımla ya da başka bir şeyle ilgisi yoktu” dedi.
Belgrad'dan Cenevre'ye
Bir sonraki durak Belgrad'dı. Vlassis orada sahte “David Thomas” pasaportuyla İsviçre'ye gidecek uçağa binecekti.
Ertesi gün havalimanına götürüldü. Ne yapacağı bir kez daha ayrıntılı olarak anlatıldı. Uçağın Budapeşte'den bir saat içinde geleceği söylendi. Hayatında hiç uçağa binmemişti.
“Bir noktada bir kadının ‘Sayın David Thomas’ diye seslendiğini duydum. Kendisine seslenildiğini anladım, elimi kaldırdım.” Kadın ona küçük bir kâğıt parçası uzattı. Altına küçük harflerle şunlar yazılmıştı: “Anlaştığımız her şey hâlâ geçerli, Petros, sadece bir saat sonra.” Uçuş ertelenmişti.
Bir saat sonra, kim olduğunu hiçbir zaman tam çözemediği bir havalimanı çalışanı, küçük bir çocukla birlikte onu bir arabaya götürdü. Araba da onları uçağa kadar taşıdı. Zürih'te uçak değiştirip Cenevre'ye gidecekti. Öyle de yaptı. “Oraya varınca, nereye gideceğimi bilmediğim için sadece kalabalığı takip ettim” dedi.
Terminalin dışında iki adam bekliyor olmasını bekliyordu: Pericles Korovessis ve cunta karşıtı mücadelede derinden yer alan Amerikalı avukat James Becket. Kimse yoktu.
“Bir aşağı bir yukarı yürüdüm. Beni bekleyen kimseyi göremedim. Sonra iki kadın yanıma geldi. Biri ‘Yunan mısın?’ diye sordu. Ben de aptal gibi ‘Hayır!’ dedim.”
Yine de onu arabalarına aldılar ve Cenevre'ye götürdüler; önce Becket'in evine. “İçeri girer girmez dünyanın dört bir yanından telefonlar çalmaya başladı. Melina Mercouri bile güvende olup olmadığımı sormak için aradı. Görünüşe göre bu insanlar önceden biliyormuş.”

Kopenhag: Mülteci pasaportu
Vlassis sonradan Danimarka'da siyasi mülteci statüsü aldı. Varışından bir gün sonra, Norveç Dışişleri Bakanlığı hukuk biriminden Jens Evensen onu ziyaret etti. Evensen ona 200 frank hediye etti ve Danimarka siyasi mülteci pasaportu için evraklarını Korovessis ile birlikte halledeceğini söyledi.
Kopenhag'da onları bekleyen bir grup polis memuru vardı. Aralarında yalnızca görmek bile Vlassis'i korkutan kadar iri bir adam da vardı. “Katır gibiydi, beş yüz kiloydu” diye espri yaptı.
Onları ifadelerinin kaydedilmesi için karakola götürdüler. Kısa süre sonra Danimarka Adalet Bakanlığı'nın sekreteri geldi, onları alıp evine yemeğe götürdü. “Ne İngilizce ne de başka bir dil biliyordum, ama Korovessis biliyordu.”
Gece bir otelde kaldılar. Ertesi sabah saat on'da pasaportlarını almak için yeniden karakola döndüler. Korovessis ardından Strazburg'a uçtu. Vlassis ise Deutsche Welle'ye röportaj vermeye gitti. Röportaj için kendisine ücret de ödendi. Ardından Strazburg'a tren ile hareket etti.