Büyük Deniz Enterkonnektörü (iki ülke arasındaki elektrik bağlantı hattı), elektrik maliyetlerini düşürebilir, yenilenebilir enerjinin zorunlu kısıtlanmasından doğan kayıpları azaltabilir ve özellikle Kıbrıs'taki tüketiciler için yılda 138 milyon euroya kadar tasarruf sağlayabilir. Bunlar, bu hatla bağlanmaları halinde Yunan ve Kıbrıs elektrik sistemlerinin 2035 yılına kadar nasıl çalışabileceğini inceleyen bir simülasyonun temel bulgularıdır.
Salı günü Güneydoğu Avrupa Enerji Enstitüsü'nün (IENE) düzenlediği bir konferansta sunulan analizi, Selanik Aristoteles Üniversitesi profesörü Pantelis Biskas yürüttü. Analiz, projenin ekonomik uygulanabilirliğini değerlendirirken önemli bir noktaya dikkat çekiyor: Tasarrufların önemli bir bölümü ilk 500 megavatlık (MW) iletim kapasitesinden geliyor gibi görünüyor. Kapasitenin daha da artırılması ise benzer ek faydalar sağlamıyor.
İki Elektrik Piyasası
Çalışma, projenin etkisini değerlendirmek için iki elektrik piyasasında farklı işletme koşullarını inceledi. Ülkelerin elektrik sistemlerinin birbirine bağlı olmadığı senaryo referans noktası olarak alındı. Ardından üç kablo kapasitesi değerlendirildi: 500 MW, 750 MW ve 1.000 MW. Analiz ayrıca Kıbrıs'ın, Yunan santrallerinin ödediğinden daha düşük fiyata doğal gaza erişebilme ihtimalini de hesaba kattı.
Bu faktör kritik çıktı, çünkü iki ülke arasındaki elektrik alışverişinin ekonomik değerini doğrudan etkiliyor. Bulgular, bağlantı hattının elektrik arz maliyetlerini düşürebileceğini ve bu etkinin özellikle Kıbrıs piyasasında belirgin olacağını gösteriyor. Ayrıca bağlantı, daha fazla yenilenebilir enerjiyi sisteme alabilmeyi kolaylaştırıyor.
Bu son nokta özellikle önemli, çünkü yenilenebilir enerji kaynaklarının (YEK) elektrik üretimindeki payı giderek artıyor. Sistem mevcut üretimin tamamını karşılayamadığında ise bu üretimin bir kısmının kısıtlanması gerekiyor.
Ancak faydalar, kablo kapasitesiyle orantılı biçimde artmıyor. Simülasyona göre 500 MW'ın üzerine çıkmak, iki sistemin bağlanmasının ilk kazanımlarıyla karşılaştırıldığında daha küçük bir ek ekonomik getiri sağlıyor. Benzer şekilde, Kıbrıs'ta daha ucuz doğal gazın bulunması da elektrik bağlantısının sağladığı tasarrufları azaltıyor.
Enerjiden En Büyük Payı Kıbrıs Alacak
Kıbrıs'ın, Büyük Deniz Enterkonnektörü'nün yaratacağı tasarrufların büyük bölümünü alması bekleniyor. İncelenen senaryolarda iki ülkedeki tüketiciler için yıllık fayda 122,7 milyon ile 138,1 milyon euro arasında değişiyor ve ekonomik kazancın neredeyse tamamı Kıbrıs piyasasına gidiyor.
500 MW senaryosu özellikle dikkat çekici. Kıbrıs'taki tasarruf, iki ülke için toplam 138,1 milyon euroluk faydanın 123,7 milyon euroya ulaşıyor. Başka bir deyişle, kazançların yaklaşık yüzde 90'ı Kıbrıs piyasasına gidecek.
Ancak rakamlar, bağlantı kapasitesi arttıkça istikrarlı biçimde iyileşmiyor. 750 MW'da Kıbrıs'ın yıllık tasarrufu 126,6 milyon euroya çıkıyor, 1.000 MW senaryosunda ise 123,6 milyon euroya geriliyor.
Bu etki, elektrik arzının ortalama maliyetine de yansıyor. 500 MW senaryosunda Kıbrıs'taki ortalama maliyet megavatsaat (MWh) başına 120,49 eurodan 99,14 euroya düşüyor. Bu, yaklaşık 21,30 euro/MWh, yani yüzde 18'lik bir azalma anlamına geliyor.
Hesaplamalar ayrıca, elektrik sisteminin sorunsuz ve güvenli çalışması için gereken çeşitli bireysel ücret ve maliyetleri de kapsıyor. Bunlar arasında kayıp maliyeti ve yedek kapasitenin korunması da yer alıyor.
Buna karşılık Yunanistan'daki elektrik arzının ortalama maliyetindeki değişim neredeyse yok denecek kadar küçük. Senaryoya bağlı olarak yüzde 0,2'lik bir düşüşten yüzde 0,1'lik marjinal bir artışa kadar değişiyor. Bu tablo, ekonomik faydaların iki ülke arasında eşit dağılmadığını gösteriyor.
500 MW ile Fiyat Yakınsaması
Gün öncesi elektrik piyasasında, 500 MW'lık bağlantıyla Kıbrıs'taki yük ağırlıklı fiyat 112 euro/MWh'ten 90,50 euro/MWh'e düşüyor.
Yunanistan üzerindeki etki ise sınırlı. Gün öncesi piyasadaki ortalama fiyat yalnızca 0,40–0,50 euro/MWh artıyor. Özellikle 500 MW senaryosunda fiyat 90,60 euro/MWh'ten 91 euro/MWh'e yükseliyor.
Toptan elektrik fiyatlarının iki piyasada yakınsaması bir diğer önemli bulgu. Simülasyona göre 500 MW'lık bağlantıyla Yunanistan ve Kıbrıs'taki fiyatlar yılda 8.151 saat, yani yaklaşık yüzde 93 oranında eşit olacak.
Bu oran 750 MW iletim kapasitesinde yüzde 99,6'ya, 1.000 MW bağlantıda ise yüzde 100'e çıkıyor. Bulgular, başlangıçtaki 500 MW kapasitenin bile iki piyasa arasında neredeyse kesintisiz fiyat yakınsaması sağlayabileceğini ve toptan elektrik fiyatlarındaki farkları önemli ölçüde azaltabileceğini ortaya koyuyor.
Bağlantı hattı sayesinde Kıbrıs, ihtiyacının bir kısmını Yunanistan'dan ithal ederek daha pahalı yerel elektrik üretimine olan bağımlılığını azaltabilecek. Simülasyonlara göre Kıbrıs'ın yıllık net elektrik ithalatı 1,53–1,60 terawatt-saat (TWh) olarak tahmin ediliyor. Bu, toplam talebin yüzde 26–27'sine denk geliyor.
Boşa Giden Yenilenebilir Enerji Azalıyor
Elektrik bağlantısının bir diğer faydası, yenilenebilir enerji üretiminin daha büyük bir bölümünün kullanılmasına imkân vermesi. Böylece sistem mevcut elektriğin tamamını ememediğinde üretimin kısıtlanma ihtiyacı azalıyor.
Etki Kıbrıs'ta daha belirgin. Kısıtlanan yenilenebilir enerji payı, bağlantı olmadan yüzde 11,8 iken yaklaşık yüzde 4,5'e düşüyor. Yunanistan'da ilgili azalma daha küçük: yüzde 3,1'den yaklaşık yüzde 2,9'a iniyor.
İki ülkedeki farklı hava koşulları ve elektrik üretim profilleri belirleyici bir rol oynuyor. Bu durum, fazla enerjinin karşılıklı olarak değiştirilmesi için fırsatlar yaratıyor.
Daha ucuz doğal gazın yer aldığı alternatif senaryoda, Kıbrıs'taki yenilenebilir enerji kısıtlaması daha da düşerek yüzde 3,5–3,8'e geriliyor. Referans senaryodaki oran ise yüzde 4,5–5,3.
Daha Ucuz Gaz Faydaları Azaltıyor
Kıbrıs daha düşük maliyetli doğal gaza erişirse denklem önemli ölçüde değişiyor.
2035 yılı referans modelinde doğal gaz fiyatı yaklaşık 28 euro/MWh olarak tahmin ediliyor. Alternatif senaryoda Kıbrıs'taki fiyat 18 euro/MWh'e düşerken Yunanistan'da fiyat değişmeden kalıyor.
Bu fark, Kıbrıs'taki doğal gazla çalışan santralleri daha rekabetçi hale getiriyor ve iki piyasa arasındaki elektrik akışını değiştiriyor. Yerel üretimle karşılanabilen iç talebin daha büyük bir bölümü sayesinde, Kıbrıs'ın yıllık net elektrik ithalatı yaklaşık yarıya iniyor: 1,6 TWh'ten 0,8 TWh'e.
Bu gelişme, bağlantı hattının ekonomik performansını doğrudan etkiliyor. Tüketiciler için tasarruf sürse de yıllık 40 milyon ile 50 milyon euro arasına geriliyor. Bu tutar, referans senaryoda öngörülen faydaların yaklaşık üçte birine denk geliyor.
Bu tutarın 16 milyon ile 23 milyon euroluk kısmı Yunanistan'a, 23 milyon ile 27 milyon euroluk kısmı ise Kıbrıs'a gidecek. Toplam tasarrufların düşmesine rağmen, Kıbrıs piyasasında nihai elektrik arz maliyeti her iki senaryoda da 98–99 euro/MWh düzeyinde kalıyor.
Yakıt maliyetlerinde de benzer bir tablo ortaya çıkıyor. Yıllık tasarruf, referans senaryodaki 61 milyon ile 62 milyon euroya kıyasla 18 milyon ile 21 milyon euroya iniyor.
Bulgular, Büyük Deniz Enterkonnektörü'nün ekonomik değerinin yalnızca kablonun iletim kapasitesine değil, aynı zamanda santrallerin rekabet gücünü belirleyen yakıt fiyatlarına da bağlı olduğunu gösteriyor.
Sunumda ayrıca hattın işletilmesinin, yıllık olarak 224.000–243.000 metrik ton karbondioksit emisyonunda azalma sağlayacağı belirtildi.
