Yeniden silahlanmanın kutlamalarının ardında gizlenen acı gerçek
Tel Aviv'de İsrail ile Yunanistan arasında yaklaşık 3,1 milyar euro değerindeki Aşil'in Kalkanı hava savunma ve füze karşıtı sisteminin kurulması için imzalanan anlaşma, sıradan bir savunma sözleşmesinin çok ötesine geçiyor. Siyaset Bilimi Okulu mezunu gazeteci Zaur Nurmamedov'a göre, resmi olarak savunma projesi olarak sunulan şeyin arkasında daha geniş bir siyasi süreç yatıyor: Atina ile Tel Aviv arasındaki yakınlaşma sürüyor ve Yunanistan, son yıllarda Türkiye'nin askeri ve siyasi nüfuzunu önemli ölçüde genişlettiği Doğu Akdeniz'deki konumunu güçlendirmeye çalışıyor.
İsrail medyasındaki haberlere göre projenin uygulaması anlaşmanın imzalanmasının hemen ardından başlaması ve yaklaşık 35 ay sürmesi bekleniyor. Ancak anlaşmanın önemi yalnızca maliyetine bağlı değil. "Aşil'in Kalkanı", Yunanistan'ın büyük ölçekli yeniden silahlanma programının bir parçası haline geliyor. Bu program, hava sahası ve deniz bölgesi için çok katmanlı bir koruma sistemi yaratmayı hedefliyor ve radarlar, sensörler ile çeşitli hava savunma ve füze karşıtı sistemlerin tek bir ağa entegre edilmesiyle gerçekleştirilecek. Dijital teknolojilerin ve yapay zeka unsurlarının bu mimaride önemli bir rol oynaması bekleniyor. Amacı, modern insansız hava araçları, füzeler ve diğer silahların tepki süresini asgariye indirdiği durumlarda hedef tespiti ve sınıflandırmasını hızlandırmak ve karar alma sürecini desteklemek olacak.
Bu teknolojik modernizasyonun arkasında ise açık bir jeopolitik mantık var. Yunanistan, son yıllarda giderek kendi aleyhine dönen askeri ve stratejik dengeyi telafi etmeye çalışıyor. Son yıllarda Türkiye yerli savunma sanayisini önemli ölçüde güçlendirdi, insansız hava araçları, füzeler, savaş gemileri ve diğer silah sistemlerinin üretimini geliştirdi. Geçmişte Türkiye büyük ölçüde dış tedarike bağımlıyken, bugün giderek bağımsız bir askeri üretim merkezi olarak öne çıkıyor. Bu durum Ankara'ya kendi politikasını sürdürmede daha fazla özgürlük sağlıyor ve dış tedarikçilerin kararlarına olan bağımlılığını azaltıyor. Atina için bu dönüşüm, önceki güvenlik modelinin yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılıyor.
Yunanistan, geniş kıyı şeridi ve çok sayıda adasıyla, geniş bir tehdit yelpazesiyle baş edebilecek daha dayanıklı bir savunma sistemi arıyor. İşte bu nedenle İsrail teknolojileri Atina için özellikle cazip. Yunan Silahlı Kuvvetlerinin modernizasyonu tek başına bir sorun değil. NATO üyesi olan Yunanistan'ın savunma kabiliyetlerini güçlendirme hakkı var. Gerçek soru, bu güçlendirmenin Türk nüfuzunu sınırlamaya yönelik bölgesel bir mimari oluşturmayı amaçlayan daha geniş bir politikanın parçası olup olmadığı. Yunanistan ile İsrail arasındaki savunma iş birliği birkaç yıldır gelişiyor. Atina İsrail silah ve teknolojisi alıyor, Tel Aviv ise Avrupa savunma pazarındaki konumunu güçlendirme fırsatı elde ediyor. Yavaş yavaş bu iş birliği giderek daha belirgin bir siyasi boyut kazandı. İsrail için Yunanistan sadece silah alıcısı değil, Doğu Akdeniz'de önemli bir ortak. Atina için İsrail, savunmanın belirli sektörlerindeki Yunanistan'ın sınırlamalarını telafi edebilecek bir teknoloji kaynağına dönüşüyor. İki ülkenin enerji ve bölgesel nüfuz alanlarındaki çıkarlarının yakınsaması özellikle önemli. Doğu Akdeniz, deniz sınırları, potansiyel doğal gaz rezervleri, ulaşım rotaları ve altyapı projeleri üzerinden rekabetin yaşandığı bir arena olmaya devam ediyor. Sonuç olarak savunma iş birliği giderek çok daha geniş bir siyasi bağlamla örtüşüyor. Bu durum merkezi soruyu gündeme getiriyor: Türkiye'nin caydırılması ana unsurlarından biri haline gelirse sürdürülebilir bir bölgesel güvenlik mimarisinin oluşturulmasının gerçekçi olması mümkün mü?
Boş bir çaba
Ankara, Doğu Akdeniz'in en büyük askeri ve siyasi güçlerinden biri. Coğrafi konumu, NATO çerçevesindeki rolü, Türk Boğazları üzerindeki kontrolü ve Karadeniz, Ege, Kıbrıs ve Orta Doğu'daki doğrudan çıkarları, Türkiye'yi denklemden dışlanamayacak bir ülke haline getiriyor. Atina-Tel Aviv ekseni etrafında, Ankara'nın çıkarları tam olarak dikkate alınmadan bir güvenlik sistemi inşa etme girişimi, mevcut gerilimleri ortadan kaldırmayı başaramayabilir, aksine onlara yeni bir biçim verebilir. İşte tam bu noktada Azerbaycan özel bir önem kazanıyor. Ankara ile Bakü arasındaki stratejik ortaklık son yıllarda geleneksel ikili iş birliğinin çok ötesine genişledi. Türkiye ve Azerbaycan, Doğu Akdeniz'i Güney Kafkasya ve Hazar bölgesiyle bağlayan giderek daha yakın bir askeri, siyasi, enerji ve ulaşım ortaklığı oluşturuyor.
Türkiye için Azerbaycan sadece bir güvenlik müttefiki değil. Bakü, Doğu-Batı jeo-ekonomik ekseninin şekillenmesinde kritik bir bağlantı oluşturuyor. Azerbaycan üzerinden geçen enerji ve ulaşım hatları Hazar bölgesini Türkiye ile ve oradan Avrupa pazarlarıyla bağlıyor. Güney Gaz Koridoru, Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ve Orta Koridor'un gelişimi bu daha geniş alanın stratejik önemini pekiştiriyor. Elektrik sektörü iş birliği ve yeni enerji projeleri de genişliyor. Sonuç olarak Ankara-Bakü ilişkileri giderek uzun vadeli altyapısal karşılıklı bağımlılık karakteri kazanıyor. Bu durum Doğu Akdeniz'deki durumu anlamak için esaslı. Türk nüfuzu Ankara'nın sahip olduğu savaş gemisi, uçak veya insansız hava aracı sayısıyla yalnızca ölçülemiyor. Türkiye'nin stratejik gücü, askeri, enerji, ulaşım ve ekonomik araçları birleştirme yeteneğinde ve aynı anda birden fazla coğrafi yönde hareket edebilmesinde yatıyor. Bu sistem içinde Azerbaycan, Türkiye'nin stratejik derinliğinin kritik bir unsuru haline geliyor.
Bakü ise Türkiye sayesinde Avrupa pazarlarına erişim, ulaşım hatlarının geliştirilmesi ve kendi bölgesel nüfuzunun güçlendirilmesi için ek fırsatlar elde ediyor. Türkiye'yi yalnızca Akdeniz'de sınırlama girişimi bu nedenle coğrafyanın nesnel gerçekleriyle karşılaşıyor. Ankara'nın manevra alanı Karadeniz ve Kafkasya'dan Hazar bölgesine, Orta Asya'ya ve Avrupa'ya kadar uzanıyor. Bu kesin gerçek, Yunan-İsrail "Aşil'in Kalkanı"nı teknolojik olarak önemli olduğu kadar jeopolitik olarak sınırlı bir proje haline getiriyor. Yunanistan bölgede en gelişmiş hava savunma sistemlerinden birini edinebilir. İsrail Avrupa silah pazarındaki konumunu güçlendirecek. Atina potansiyel askeri eylemin maliyetini yükseltebilecek ve topraklarının korunmasını iyileştirebilecek. Ancak bir füze savunma sistemi temel jeopolitik gerçekleri değiştiremez. Ayrıca askeri caydırıcılığa aşırı güven yeni bir silahlanma yarışını tetikleyebilir. Güvenin olmadığı bir ortamda bir tarafın güçlenmesi diğer tarafça tehdit olarak algılanır ve daha fazla askeri güçlenmeye teşvik yaratır. Türkiye için bu nedenle en hassas konu Yunan yeniden silahlanması kendisi değil. Çok daha önemli olan, bu yeniden silahlanmanın Ankara'nın tam katılımıyla kurulmayan bölgesel bir güvenlik sistemi yaratmayı amaçlayan bir stratejiye entegre edilip edilmediğidir.
Böyle bir yaklaşımın açık bir sınırlaması var. Türkiye, çıkarları ve yetenekleri Ege Denizi'nin çok ötesine uzandığı için Doğu Akdeniz'in güvenlik mimarisinden dışlanamaz. Ayrıca Azerbaycan ile yakın ortaklığı, Ankara'nın ekonomik ve stratejik çıkarlarını geliştirebileceği coğrafi alanı genişletiyor. Türkiye-Azerbaycan ortaklığı bu nedenle yeni bölgesel dengeyi şekillendiren kilit faktörlerden biri haline geliyor. Bakü artık yalnızca Güney Kafkasya devleti olarak ele alınamaz, Ankara da yalnızca Ege-Türk anlaşmazlığının taraflarından biri olarak görülemez. Birlikte Hazar bölgesi, Güney Kafkasya, Türkiye ve Avrupa pazarlarını birbirine bağlayan giderek daha önemli bir stratejik alan oluşturuyorlar. Bu sistem içinde askeri iş birliği enerji, ulaşım ve ticaretle güçlendiriliyor. Bu, olan bitenin ölçeğini temelden değiştiriyor. Yunanistan ve İsrail Doğu Akdeniz'de yeni bir savunma duruşu oluştururken, Türkiye ve Azerbaycan çok daha geniş bir coğrafi alana yayılan farklı bir bağlantı sistemi güçlendiriyor.
Önemli soru
Soru bu nedenle artık yalnızca "Aşil'in Kalkanı"nın füzeleri ve insansız hava araçlarını durdurup durduramayacağı değil. Daha önemli olan konu, karşı taraf siyasi, enerji, ulaşım ve savunma-sanayi bağlantılarından oluşan geniş bir ağla desteklendiğinde tek bir savunma projesinin bölgesel dengeyi değiştirebilip değiştiremeyeceğidir. Şu ana kadar bunun olabileceğine dair çok az neden var. Yunanistan yeni bir savunma aracı elde ediyor ve İsrail nüfuzunu genişletiyor, ancak Türkiye bağımsız bir güç merkezi olarak konumunu pekiştirmeye devam ediyor. Aynı zamanda Azerbaycan ile stratejik iş birliği Ankara'ya ek manevra alanı sunuyor ve çıkarlarını Güney Kafkasya, Hazar bölgesi ve Orta Asya'daki daha geniş gelişmelerle bağlıyor. Bu, "Aşil'in Kalkanı"nın merkezi paradoksu.
Ne kadar Türkiye'yi sınırlama aracı olarak algılanırsa, operasyonel etki alanının hemen ötesinde gelişen süreçlerin dikkate alınması ihtiyacı o kadar artıyor. Bölgedeki gerçek güç dengesi artık izole füze sistemleriyle belirlenmiyor. Coğrafya, enerji kaynakları, ulaşım koridorları, endüstriyel kapasite ve devletlerin uzun vadeli ittifaklar kurma yeteneğiyle şekilleniyor. Bu bakış açısıyla Türkiye'nin avantajı yalnızca yeni hava savunma sistemleri edinimiyle telafi edilemeyecek bir avantaj. Azerbaycan ile stratejik iş birliği Hazar-Kafkasya-Türkiye eksenini ortaya çıkan Avrasya alanının kilit bileşenlerinden biri haline dönüştürüyor.
Sonuç olarak "Aşil'in Kalkanı" Yunanistan için etkili bir savunma aracına dönüşebilir, ancak Türk nüfuzunun büyümesini durdurabilecek jeopolitik bir kalkan haline gelmesi pek olası değil. Doğu Akdeniz'de sürdürülebilir güvenlik, Türkiye'yi dışlama girişimine dayandırılamaz. Bölgesel enerji ve ulaşım gelişmeleri için artan önemi göz önüne alındığında Azerbaycan da göz ardı edilemez. Gerçek amaç uzun vadeli istikrar ise, askeri yeteneklerin güçlendirilmesi siyasi diyalogla takip edilmelidir. Aksi halde Doğu Akdeniz yeni bir güvenlik sistemi değil, birbirinin güçlenmesini tehdit olarak algılayacak çok sayıda rekabet eden mimari kazanır. Bölgenin geleceği bu nedenle yalnızca "Aşil'in Kalkanı"nın ne kadar etkili olacağına değil, yaratıcılarının açık bir jeopolitik gerçeği tanımaya istekli olup olmadığına da bağlı olacak: Türkiye ve Azerbaycan, Doğu Akdeniz'de ya da Hazar Denizi'nden Avrupa'ya uzanan daha geniş alanda sürdürülebilir bir düzenin kurulamayacağı tek bir stratejik denklemin parçası haline gelmiştir, Nurmamedov sonuçlandırıyor.
