Dün İngiliz hükümeti, Lordlar Kamarası'nda partiler arası yoğun bir baskıyla karşı karşıya kaldı. Baskı, Parthenon Heykelleri'nin Britanya Müzesi'nden Yunanistan'a dönmesi yönündeydi. Bu tartışma, Yunanistan'ın iade kampanyasının gücünü, önerilen ödünç verme düzenlemesinin yetersizliğini ve yasadaki 'boşlukları' en açık biçimde ortaya koydu. Bu konuda siyasi uzlaşı sağlanırsa, uzun süredir süren ve küresel önemi olan bu kültürel ve etik sorun için kesin bir çözüm bulunabilir.
Yıllardır tekrarlandığı gibi, İngiltere Kültür Bakanı Baroness Twycross dün de ülkenin ulusal müzelerindeki eserlerin kalıcı olarak çıkarılmasını yasaklayan ünlü 1963 yasasına başvurdu. Ancak bu yasada istisnalar bulunuyor. Üstelik bu istisnalar sonraki mevzuatta da yer alıyor.
Benzer bir istisna, mevcut yasada radikal değil, sınırlı bir yasa değişikliği yapılarak Parthenon Heykelleri'nin iadesi gibi acil bir soruna çözüm sunabilir. Bu öneri dün İngiliz Parlamentosu'nda bağımsız lord Earl of Clancarty tarafından getirildi. Gerçek adı Nicholas Trench olan ve sanatçı ve yazar olarak tanınan Clancarty'nin önerisi, Britanya Müzesi'nin bu eserlerin akıbetine kendisinin karar vermesine izin verecek.
Böyle hedefli bir çözüm, Müzeyi kültürel hazinelerin kaynak ülkelerine iadesine yönelik olası bir talep seline karşı da koruyabilir. İngiliz tarafının, Yunanistan ile anlaşmaya varmaktan kaçınmak için sıkça öne sürdüğü gerekçelerden biri de budur.
Yasadaki istisnalar
1963 yasası, Britanya Müzesi mütevellilerinin koleksiyona giren ve koleksiyonun parçası olan herhangi bir eseri satmasını, takas etmesini, bağışlamasını ya da başka biçimde elden çıkarmasını yasaklıyordu. Bu yasanın orijinal istisnaları dörtlüydü:
Eser, koleksiyondaki başka bir eserin kopyasıdır.
Mütevellilerin kararına göre eser 1850'den önce yapılmamıştır.
Mütevellilerin görüşüne göre eser koleksiyonda tutulmaya uygun değildir ve öğrencilerin çıkarlarına zarar vermeden kaldırılabilir.
Eser hasar, fiziksel bozulma ya da yıkıcı organizmalar nedeniyle müze amaçları için işe yaramaz hale gelmiştir.
Ancak yıllar içinde, halklara ve kültürel mirasa saygıya ilişkin modern uluslararası ilkelere yanıt olarak ek koşullar ve istisnalar getirildi. Bu sayede sergilenen eserlerin Birleşik Krallık'ın ulusal müzelerinden kaynak ülkelerine devredilmesi ve iade edilmesi mümkün hale geldi.
2009 yılında ise, özel bir danışma kurulunun önerileri doğrultusunda, belirli ulusal müze ve kurumların Nazi döneminde (1933-1945) yağmalanan kültür varlıklarını yasal olarak iade etmesine izin veren bir düzenleme kabul edildi.
2004 yılında da özel bir yasa çıkarıldı. Bu yasa, belirli zaman ve yasal ölçütlere tabi olmak kaydıyla, insan kalıntılarının koleksiyonlardan çıkarılmasına ve devredilmesine ya da iade edilmesine olanak tanıdı.
En yeni ve özellikle önemli yasal değişiklik ise 2022 tarihli Charities Act (Hayır Kurumları Yasası). Bu yasanın hükümleri kasım ayının sonunda yürürlüğe girecek. Yasa, 'ex gratia' (lütuf yoluyla) devirlere izin veriyor. Yani İngiliz ulusal müzeleri, güçlü ahlaki ya da etik yükümlülükleri yerine getirmek amacıyla eserleri kökenindeki yerlere geri verebilecek.
Bu hüküm, Parthenon Heykelleri sorununu çözmek için ideal olacaktı; çünkü bu eserlerin iadesi esas olarak ahlaki bir meseledir. Ancak İngiliz hükümeti hızla ve açıkça hareket etti ve Kültür, Medya ve Spor Bakanlığı tarafından finanse edilen 16 müzeyi yeni hükümlerin dışında tuttu. Bu müzelerin başında Britanya Müzesi'nin kendisi geliyor.
Bu tutum, İngiliz siyasi yönetiminin ödünç verme düzenlemesinde ısrar etmesiyle birleşince, Heykellerin iadesine yönelik yasal bir yolun var olduğunu açıkça gösteriyor. Yunan tarafı ödünç verme düzenlemesini hiçbir koşulda kabul edemez, çünkü bu, İngiliz mülkiyetinin tanınması anlamına gelir. Geriye yalnızca bu yolu izleme siyasi iradesi kalıyor. Bu irade ise en azından dün itibarıyla eksikti.
