ABD Başkanı Donald Trump, İran ile savaşı sona erdirecek bir anlaşma yaptıklarını açıklamasının ardından Pazartesi günü Fransa'nın Evian-les-Bains kentinde düzenlenen G7 Zirvesi'ne katılmak üzere Fransız Alpleri'ne geldi.
Trump ve İranlı yetkililer günlerdir bir anlaşmaya yaklaştıklarını belirtiyordu ancak Pazar günü İsrail ile İran destekli Hizbullah militanları arasında Lübnan'da yeni saldırılar yaşanması tabloyu yeniden belirsizleştirdi.
Anlaşmayla birlikte Cumhuriyetçi Başkan Trump, küresel enerji fiyatlarının yükselmesine yol açan 15 haftalık çatışmayı yönetme biçimini sert şekilde eleştiren bazı G7 liderleriyle bir araya gelirken avantajlı konuma geçti.
Anketler Amerikan seçmenlerinin çatışmayı büyük ölçüde onaylamadığını gösteriyor. Bu da bazı Cumhuriyetçileri Kasım ayındaki ara seçimler öncesinde olası siyasi etkiler konusunda endişelendiriyor.
Trump sosyal medyadan yaptığı paylaşımda "Dünya gemileri, motorlarınızı çalıştırın" ifadelerini kullandı ve anlaşmanın ABD'nin dünya ham petrolünün yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği Hürmüz Boğazı'ndaki ablukasını sonlandıracağını belirtti. "Petrol aksın!" dedi.
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi ise anlaşma imzalanana kadar İran'ın boğazı kapatmaya devam edeceğini söyledi.
Beyaz Saray ve İran henüz nihai anlaşmayı yayınlamadı veya fazla detay açıklamadı. Müzakerelerde arabuluculuk yapan Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bu hafta "uygulama öncesi görüşmeler" yapılacağını ve İran'ın nükleer programına ilişkin 60 günlük teknik görüşmelere zemin hazırlanacağını söyledi.
Başkan Yardımcısı JD Vance, CNBC'ye yaptığı açıklamada Beyaz Saray'ın anlaşma metnini önümüzdeki günlerde yayınlamayı planladığını belirtti.
Anlaşma G7 Dinamiklerini Değiştirebilir
Zirveye gitmeden önce bir anlaşmaya varılması Trump için toplantının atmosferini değiştirebilir. Trump, savaş kararı öncesinde kendilerine danışmadığı gerekçesiyle Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, İngiltere Başbakanı Keir Starmer, Almanya Şansölyesi Friedrich Merz ve İtalya Başbakanı Giorgia Meloni ile sürtüşme yaşamıştı.
Trump ayrıca NATO üyesi olan bu dört Avrupalı lideri ABD'ye çatışmada yeterli destek vermemekle eleştirdi.
Beyaz Saray'a göre Trump'ın liderlerle Hürmüz Boğazı'nın mayın temizliğini görüşmesi bekleniyor. İngiltere ve Fransa çatışma durduktan sonra mayın temizleme çalışmalarına yardım etmeye ilgi gösterdi. Savaş sırasında tanker trafiğinin durmasının nedenlerinden biri mayın korkusuydu ve bunların hızla temizlenmesi ticari gemilerin güvenini yeniden kazanmak için hayati önem taşıyor.
Macron Pazartesi günü Fransa'nın bölgeye mayın temizleme gemileri de dahil olmak üzere "çok hızlı" bir şekilde varlık göndermeye hazır olduğunu söyledi.
Bir Fransız uçak gemisi ve beraberindeki saldırı grubunun zaten bölgede bulunduğunu ve ABD ile İran anlaşmayı imzaladıktan sonraki günler içinde yardıma hazır olacağını ekledi.
Zirveye ev sahipliği yapan Macron, G7 üyesi olmayan Mısır, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri liderlerini Salı günü Orta Doğu oturumuna katılmaya davet etti. İran'ın bu oturumun ana odağı olması bekleniyor.
İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya ve Kanada liderleri ortak bildiri yayınlayarak anlaşmayı "bölgesel istikrarı yeniden tesis etmek ve küresel ekonomiyi istikrara kavuşturmak için bir fırsat anı" olarak memnuniyetle karşıladı.
Ayrı bir gelişme olarak Trump, zirveye gitmeden önce New York Post'a verdiği demeçte, Macron'u Fransa'nın Amerikan teknoloji şirketlerine uyguladığı dijital vergiyi kaldırmaması halinde ABD'nin Fransız şaraplarına yüzde 100 gümrük vergisi uygulamaktan "başka seçeneği kalmayacağı" konusunda uyardı. Bu tehdit Trump'ın ilk başkanlık döneminden beri zaman zaman gündeme getirdiği bir konu.
Avrupa Birliği'nden ABD'ye ihraç edilen şarap ve alkollü içkiler şu anda yüzde 15 gümrük vergisine tabi.
TF1 kanalına konuşan Macron, "Amerikan veya Fransız yasasının ne olması gerektiğine karar vermek Amerika Birleşik Devletleri'ne düşmez" dedi.
Trump'ın Macron ile Pazartesi günü daha sonra bir araya gelmesi planlanıyor. Görüşmenin ardından Macron ve Trump diğer liderlerle bir çalışma yemeğinde bir araya gelecek.
Trump, Tahran'a Finansal Teşvikler Konusunda Sorularla Karşı Karşıya
Trump daha önce Başkan Barack Obama'yı 2015 nükleer anlaşması nedeniyle sert şekilde eleştirmişti. Trump'a göre bu anlaşma Tahran'ı nükleer silah geliştirmekten alıkoyamamış ve İran'ın kasalarına milyarlarca dolar aktarmıştı.
Trump 2018'de Kapsamlı Ortak Eylem Planı olarak bilinen anlaşmadan çekilmişti. İngiltere, Çin, Fransa, Almanya, Rusya ve Avrupa Birliği de bu anlaşmanın tarafları arasındaydı.
Trump Pazar günü The New York Times'a yaptığı açıklamada anlaşmasının Obama dönemi nükleer anlaşmasıyla karşılaştırılmasına itiraz etti. "Biz güçlü bir konumdan müzakere ettik. O (Obama) temelde onlara para ödüyordu" dedi.
Ancak Trump, anlaşmasının İran'ın nükleer programına ilişkin bazı kilit sorunları nasıl ele alacağını detaylandırmadı. Bunlar arasında İran'ın anlaşmaya uyup uymadığını kimin doğrulayacağı ve geçen yaz ABD saldırılarında ağır hasar gören nükleer tesislerin altına gömüldüğü düşünülen 441 kilogram yüksek zenginleştirilmiş uranyumu kimin imha edeceği soruları yer alıyor.
Üst düzey yönetim yetkilileri, anlaşmanın ayrıca Tahran'ın Beyaz Saray'ın endişelerini gidermek için belirli kriterleri karşılaması halinde bazı yaptırım hafifletmeleri ve ekonomik teşvikler içermesinin beklendiğini söyledi.
Bazı Demokratlar ve şahin eleştirmenler Trump'ın anlaşmasındaki mali yardımın 2015 nükleer anlaşmasında Obama'nın yaptıklarından nasıl farklılaşacağını açıklamadığını belirtiyor.
Senato İstihbarat Komitesi'nin kıdemli Demokrat üyesi Senatör Mark Warner, CBS kanalında yaptığı açıklamada "JCPOA'yı eleştirdiği her şey için bizim uluslararası gözlemcilerimiz vardı, Avrupalıların da dahil olduğu bir ittifakımız vardı ve Rusya ile Çin de taraftı. Şimdi Amerika tek başına ya da sadece İsrail'le hareket ediyor ve bu bizi daha güvenli yapmıyor" dedi.
Trump'ın yakın müttefiki ve İran şahini olan Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham ise şüphelerini dile getirerek Kongre'nin İran'la yapılacak herhangi bir nükleer anlaşmayı incelemesi ve oylaması gerektiğini söyledi. "Anlaşmanın mimarı" olarak nitelendirdiği Vance'in anlaşmayı sunmasını beklediğini belirtti.
Graham sosyal medyada "İran'ın anlaşmaya bakışının Amerikan müzakere ekibinin iddia ettiğinden farklı olduğu konusunda biraz endişeliyim" ifadelerini kullandı.
Trump, G7 Öncesinde Putin ve Zelenskiy ile Görüştü
Macron ayrıca Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy'i Salı günü G7 liderleriyle Rusya-Ukrayna savaşını görüşmek üzere bir çalışma oturumuna davet etti.
Zelenskiy şu anda Fransa'dayken Trump'la ikili bir görüşme yapmayı planlamıyor ancak Trump Pazar günü Zelenskiy ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile ayrı ayrı telefon görüşmeleri gerçekleştirdi.
Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı Yuri Uşakov gazetecilere yaptığı açıklamada Trump'ın Ukrayna'daki düşmanlıkların sona erdirilmesi gerektiğini vurguladığını ve bu hedef doğrultusunda G7 dahil Avrupalı müttefiklerini ve Kiev'i etkilemeye hazır olduğunu ifade etti.
Uşakov'a göre Trump ayrıca Ukrayna'daki sivil hedeflere yönelik son saldırıların bir çözümü zorlaştırdığını söyledi. Beyaz Saray görüşme hakkında yorum yapmadı.
Zelenskiy Telegram'da yaptığı açıklamada Trump'a Ukrayna'nın doğu cephesindeki konumunun iyileştiğini ve güçlendiğini anlattığını söyledi. "G7 zirvesindeki toplantımızda daha fazla görüşmeyi kabul ettik" dedi.
Haber Sylvie Corbet, Aamer Madhani ve Darlene Superville tarafından Associated Press için yazıldı. Madhani Cenevre'den, Superville Washington'dan bildirdi. AP muhabiri Samuel Petrequin Paris'ten katkıda bulundu.
